https://thuviensach.vn

THƯ GỬI BỐ
Tác giả: Franz Kafka

Thể loại: Tâm lý – Giáo dục

Nhã Nam phát hành

Nhà Xuất bản Hội Nhà Văn
Nguồn: Gacsach.com
Soát và sửa: Văn Cường
Tạo Ebook: QuocSan

https://thuviensach.vn

Giới thiệu
Giữa cha mẹ và con cái luôn có một khoảng cách nhất định, dù rằng tình
yêu luôn là vô bờ bến. Có những điều tưởng như đơn giản nhưng nó tác
động vô cùng sâu sắc đến tâm hồn của một con người, sự hình thành nên
một nhân cách cũng bắt đầu từ đó.
Như mọi người con, Franz Kafka cũng rất sợ cha mình. Mở đầu bức thư
gửi cha, ông đã viết: “Bố yêu quý, Gần đây bố có hỏi con, tại sao con cả
quyết rằng con sợ bố. Như thường lệ, con không biết phải trả lời bố như thế
nào, phần cũng chính vì nỗi sợ đó, phần để lí giải nó sẽ cần phải đi vào
quá nhiều chi tiết mà con không thể bao quát hết được dù chỉ một phần khi
nói. Và ngay cả bây giờ, khi con đang cố gắng trả lời bố qua thư, thì chắc
chắn sẽ vẫn còn thiếu sót nhiều lắm, bởi ngay cả khi viết, nỗi sợ bố cùng
những hệ quả của nó vẫn ngăn cản con, và cũng còn vì quy mô của vấn đề
vượt quá kí ức và trí lực của con”.
“Thư Gửi Bố” không chỉ đơn giản bắt nguồn từ sự phản đối quyết liệt
của cha Franz Kafka với cuộc hôn nhân của ông với Julie Wohryzek, một
cô gái bị cha ông chê là không đủ nền nã, không xứng với gia đình. Tuy
nhiên khi viết, Kafka nhắm tối mục đích lớn lao hơn, đó là: Nhìn lại toàn
bộ mối quan hệ đau khổ giữa cha và con từ trước tới nay với hy vọng tìm
được sự hoà giải với cha. Rốt cuộc lá thư dài 103 trang viết tay không bao
giờ được gởi tới địa chỉ người nhận.
Người đọc sẽ bị cuốn hút từ đầu đến cuối theo từng lời tâm sự của đứa
con gửi cha mình, những mâu thuẫn giữa hai thế hệ cha và con, nỗi đau âm
ỉ cũng như những cảm nhận hạnh phúc ngọt ngào. Đọc “Thư Gửi Bố”,
chúng ta không chỉ bắt gặp đâu đó hình ảnh của mình: Những cảm xúc khi
còn là một đứa trẻ đứng trước người cha và khi đã trở thành cha đứng trước
con cái, mà còn thấu hiểu hơn những góc khuất trong tâm hồn. Franz Kafka
cuốn hút người đọc bằng sự sâu sắc, tinh tế mà cũng rất thực tế.
Nhà phát hành Nhã Nam

https://thuviensach.vn

Chương 1
Bố yêu quí!
Gần đầy bố có hỏi con, tại sao con cả quyết rằng con sợ bố. Như thường
lệ, con không biết phải trả lời bố như thế nào, phần cũng chính vì nỗi sợ đó,
phần để lí giải nó sẽ cần phải đi vào quá nhiều chi tiết mà con không thể
bao quát hết được dù chỉ một phần khi nói. Và ngay cả bây giờ, khi con
đang cố gắng trả lời bố qua thư, thì chắc chắn sẽ vẫn còn thiếu sót nhiều
lắm, bởi ngay cả khi viết, nỗi sợ bố cùng những hệ quả của nó vẫn ngăn cản
con, và cũng còn vì qui mô của vấn đề vượt quá kí ức và trí lực của con.
Với bố thì sự việc luôn hết sức đơn giản, chí ít là trong những lần bố nói
ra trước mặt con, và trước mặt nhiều người khác, bất kể đó là ai. Đại loại
với bố thì chuyện chỉ thế này: Bố đã làm lụng vất vả cả đời, tất cả là vì các
con, mà trước hết là vì con. Nhờ bố con được ăn sung mặc sướng, con được
tự do thoải mái học cái gì con thích, con không phải lo miếng ăn, mà nói
chung không phải lo bất cứ chuyện gì. Bố không đòi con phải biết ơn, bố
hiểu “ơn nghĩa của con cái” lắm, nhưng ít ra bố cũng cần một thái độ đền
đáp, một biểu hiện chia sẻ. Thế mà bấy lâu con luôn xa lánh bố, con ở lì
trong phòng, với sách vở, với đám bạn hâm hấp, với những suy nghĩ rồ dại.
Con chưa bao giờ cởi mở trò chuyện với bố, ở nhà thờ con chưa bao giờ
đến chỗ bố, con chưa bao giờ tới thăm bố ở Franzensbad,[1] nói chung con
chưa bao giờ nghĩ về gia đình, con chưa bao giờ quan tâm tới việc ở cửa
hàng cũng như những việc khác của bố, việc xưởng nhựa[2] con để quàng
lên cổ bố rồi con bỏ đi, con ủng hộ thái độ ngang ngược của em Ottla, và
trong khi con không động tay động chân làm gì cho bố (thậm chí con chưa
bao giờ mang biếu bố cặp vé xem kịch), con lại sẵn sàng làm tất cả vì bạn
bè. Nói tóm lại, khi bố quy kết con, thì thực ra bố không quy cho con tội gì
xấu xa hay độc ác (ngoại trừ chuyện con muốn lấy vợ lần vừa rồi), nhưng
bố quy cho con tội lạnh lùng, xa lánh, vô ơn, và thực ra bố muốn nói rằng,
tất cả là lỗi ở con, cứ như con muốn quay ngoắt mọi chuyện, trong khi bố
không có một mảy may lỗi lầm nào hết, ngoại trừ việc bố đã luôn quá tốt
với con.

https://thuviensach.vn

Cách nhìn nhận vấn đề như thường lệ của bố, con chỉ coi là đúng khi
chính con cũng tin rằng bố hoàn toàn không có lỗi gì trong chuyện xa lánh
giữa hai bố con mình. Nhưng bố ơi, chính con cũng hoàn toàn không có lỗi
gì cả. Và nếu con có thể làm cho bố hiểu ra điều đó, thì cho dù hai ta vẫn
không thể có một cuộc đời mới, hai ta đều đã quá già để làm điều đó.
Nhưng có thể chúng ta sẽ đạt được điều gì đó như sự hòa giải, không thể
làm dứt hẳn, nhưng cũng làm vơi được phần nào những lời buộc tội không
ngừng nghỉ của bố.
Thật kì lạ là cứ mỗi khi con muốn nói điều gì thì hình như bố luôn biết
trước. Ví dụ như gần đây bố nói với con: “Tôi lúc nào cũng thương anh, dù
tôi không làm ra vẻ như những ông bố khác, cũng vì tôi không biết vờ vĩnh
như người ta.” Nhưng bố ạ, con chưa bao giờ nghi ngờ lòng tốt của bố đối
với con, có điều con nghĩ rằng bố nói thế là không đúng. Bố không biết vờ
vĩnh, phải rồi, nhưng chỉ vì thế mà cho rằng những ông bố vờ vĩnh thì đó
chẳng qua là một cách biện hộ, không còn gì để nói, hoặc là, và con tin điều
này là đúng, đó chẳng qua chỉ là cách nói che đậy sự thật rằng có điều gì đó
không ổn giữa bố và con, mà bố cũng góp phần gây ra, nhưng lại không có
lỗi gì cả. Có phải bố muốn nói như vậy không? Nếu vậy, hai bố con mình
hãy đồng ý với nhau ở điểm này.
Dĩ nhiên con không nói rằng, con trở nên như bây giờ là do tác động của
bố. Nói thế e phóng đại quá (dù thực ra con nghiêng về sự phóng đại này).
Hoàn toàn có khả năng là ngay cả khi con lớn lên hoàn toàn không có ảnh
hưởng của bố, con vẫn không thể trở thành người như bố hằng kì vọng.
Con rất có thể vẫn sẽ trở thành một đứa yếu đuối, sợ sệt, lưỡng lự, bất an,
không thể là Robert Kafka[3] hay Karl Hermann,[4] nhưng vẫn là một người
hoàn toàn khác con bây giờ, và bố con mình đã có thể sống tốt với nhau.
Con có thể đã hạnh phúc nếu có bố như một người bạn, một thủ trưởng,
một người cậu, một người ông. Vâng, thậm chí là bố vợ (dù đã khó khăn
hơn). Có điều khi bố là bố của con, thì sức nặng của bố đè lên con quá lớn,
nhất là khi các em trai con mất sớm, còn các em gái lại ra đời muộn quá, và
con trở thành đứa đầu lòng đơn độc chịu đựng, điều này thật quá sức con.[5]

https://thuviensach.vn

Hãy so sánh hai chúng ta: Con nói một cách hết sức ngắn gọn, là một
Lowy[6] với đôi nét Kafka nhất định, nhưng lại không toát ra khát vọng
sống, khát vọng làm ăn và chinh phục của nhà Kafka, mà con sống thu
mình, kín đáo và rụt rè, không mấy khi biểu lộ ra ngoài theo kiểu nhà
Lowy. Bố, ngược lại, là một Kafka đích thực: Mạnh mẽ, khỏe khoắn, ăn
thùng uống vại, quyết đoán, giỏi ăn nói, tự tin, từng trải, dẻo dai, thực tế,
hòa đồng, với vẻ hào sảng nhất định, và tất nhiên cùng với những ưu điểm
này là những nhược điểm đi cùng trong khí chất và đôi khi trong cơn cuồng
giận của bố. Nhưng xét về quan niệm sống nói chung, có lẽ bố lại không
hẳn là một Kafka đích thực, nếu con được phép so sánh bố với bác Filip,
chú Ludwig hay bác Heinrich.[7] Điều này thật kì quặc, con cũng không hiểu
lắm. Hai bác và chú đều vui vẻ hơn, tươi tắn hơn, ít nguyên tắc hơn, thoải
mái và ít nghiêm khắc hơn bố. (Điều đáng nói là chính điểm này con lại
được di truyền từ bố, mà lại di truyền quá hoàn hảo nữa, song bản thân con
lại không có được những điểm đối trọng cần thiết như bố để cân bằng lại.)
Mặt khác, ở phương diện này có lẽ bố cũng đã trải qua nhiều đoạn đời, có
lẽ bố đã từng là một người vui vẻ hơn bây giờ, trước khi những đứa con của
bố, mà nhất là con, làm bố thất vọng và ức chế thường trực (có người lạ
đến nhà là bố khác ngay), và có lẽ giờ đây bố đã phần nào thấy vui hơn khi
các cháu và con rể mang lại cho bố sự ấm áp mà những đứa con của bố,
đến ngay cả Valli,[8] đã không thể mang lại. Dù sao hai ta cũng khác nhau
hoàn toàn, và trong sự khác biệt này chúng ta trở nên nguy hiểm với nhau,
đến nỗi, nếu được tính toán về khả năng, con, một đứa trẻ đang lớn, với bố,
một người đàn ông hoàn toàn trưởng thành, đi bên nhau sẽ như thế nào, thì
có lẽ người ta sẽ cho ra dự đoán là, bố đơn giản sẽ đè con bẹp dí, đến nỗi
chẳng còn sót lại một mẩu xương nào của con nữa. Điều đó đã không xảy
ra, sự sống vốn chẳng dễ gì đoán định, nhưng có lẽ đã xảy ra vô khối
chuyện bực mình. Mà trong đó, con luôn phải nhắc đi nhắc lại với bố rằng,
xin bố đừng quên, con chưa bao giờ mảy may nghĩ rằng bố có lỗi. Bố tác
động tới con theo cách tự nhiên của bố, như bố không thể làm khác, nhưng

https://thuviensach.vn

xin bố hãy thôi đi, xin bố đừng nghĩ rằng con chủ tâm ác ý với bố chỉ vì
con bị đè nén bởi tác động ấy.
Con là một đứa trẻ sợ sệt, nhưng hẳn con cũng hay nghịch ngợm như
những đứa trẻ khác, hẳn mẹ cũng thường cưng nựng con, nhưng con không
tin mình là đứa trẻ đặc biệt khó bảo, con không tin một câu nói vui vẻ, một
cái nắm tay nhẹ nhàng, một cái nhìn âu yếm lại không thể làm con vâng lời.
Vâng, về bản chất thực ra bố là người tốt bụng và dễ mềm lòng (điều này sẽ
không mâu thuẫn với những điều kể dưới đây, bởi con chỉ nói về cái hình
ảnh mà bố gây ra với đứa trẻ), nhưng không phải đứa trẻ nào cũng đủ kiên
trì và gan góc để tìm kiếm đến lúc nó hiểu ra lòng tốt ấy. Bố chỉ có thể đối
xử với một đứa trẻ theo cách hợp với thể tạng của bố, bằng cơ bắp, bằng
quát nạt và cáu giận, và trong trường hợp này bố thậm chí còn coi đó là
phương pháp rất tốt nữa, bởi bố muốn giáo dục con trở thành một người
mạnh mẽ, can đảm.
Dĩ nhiên bây giờ con không thể trực tiếp miêu tả cách giáo dục của bố
đối với con trong những năm đầu đời, nhưng trong một chừng mực nào đó,
con có thể hình dung ra bằng cách hồi tưởng lại kinh nghiệm những năm
sau này và từ việc quan sát cách bố áp dụng với cháu Felix.[9] Trong đó, cần
nhấn mạnh rằng, hồi đó bố còn trẻ, vì vậy cũng hăng hái hơn, bạo liệt hơn,
bản năng hơn, ít suy xét hơn bây giờ, ngoài ra bố còn dành toàn tâm sức
cho việc kinh doanh, thường thì cả ngày con chẳng thấy mặt bố, vì thế ấn
tượng bố gây ra với con càng mạnh, đến nỗi con chưa bao giờ thấy nguôi
ngoai cho được.
Trực tiếp thì con chỉ nhớ được một chuyện trong những năm đầu đời, mà
có thể bố cũng nhớ. Đêm hôm đó con cứ nhằng nhẵng đòi uống nước, hẳn
không phải vì khát, mà có lẽ phần vì muốn chọc tức, phần vì muốn bày trò
nghịch ngợm. Sau vài lần lớn tiếng quát nạt không xong, bố liền lôi bật con
ra khỏi giường, nhấc bổng con ra hành lang và để mặc con phong phanh
đứng đó hồi lâu trước cánh cửa đóng sập. Con không muốn nói bố làm thế
là không đúng, có lẽ khi đó đã không còn cách nào khác để giữ đêm yên
tĩnh, nhưng con chỉ muốn khắc họa phương pháp giáo dục của bố cũng như

https://thuviensach.vn

tác động của nó đối với con. Có lẽ sau lần ấy con đã trở nên dễ bảo hơn,
nhưng nội tâm con đã bị tổn thương. Xét theo thể tạng của con, con không
thể tìm được bất kì mối liên hệ hợp lí nào giữa việc với con là tự nhiên nhất
đời như “nhằng nhẵng đòi uống nước với việc khủng khiếp bị ném ra hành
lang”.
Nhiều năm sau con vẫn còn bị ám ảnh bởi cái hình dung đau khổ rằng
người đàn ông khổng lồ, bố của con, người có thẩm quyền tối cao đối với
con, lại gần như không cần lí do gì, thình lình lôi bật con ra khỏi giường và
ném con ra ngoài hành lang, như thể đối với bố con chẳng là gì hết. Đối với
bố, con chỉ như một con số không.
Đó chỉ là một khởi đầu nho nhỏ thôi, nhưng cái cảm giác mình như con
số không luôn chế ngự con là do ảnh hưởng liên tục của bố (tuy nhiên xét
trên phương diện khác thì phải thừa nhận rằng đây lại là một cảm giác cao
qúy và hữu ích). Ngày đó có lẽ con đã cần một chút động viên, một chút
chia sẻ, một chút gợi mở cho con đường của mình, thay vào đó bố lại muốn
bẻ con đi đường khác, cũng chỉ vì bố muốn tốt cho con, tất nhiên. Nhưng
con đâu có những khả năng đó. Chẳng hạn, bố động viên con đứng chào
dõng dạc và đi kiểu duyệt binh, nhưng con đâu phải một chiến sĩ tương lai,
hay bố động viên con ăn mạnh, thậm chí còn uống bia nữa, hay bố động
viên con hát nhại những câu con không hiểu, hay tập tễnh bắt chước kiểu
nói năng phùng mang trợn mắt ưa thích của bố. Nhưng tất cả đều không
phải tương lai của con. Và đặc trưng là, ngay cả bây giờ, khi bố động viên
con làm việc gì, thì đấy chẳng qua cũng là việc chính bố bị cuốn vào việc
liên quan đến cảm giác tự tôn của bố mà con luôn là đứa làm nó bị tổn hại
(như việc con định lấy vợ) hay nó bị tổn hại là vì con (như khi Pepa[10] chửi
con). Khi đó con được động viên, được lưu ý về giá trị của mình, về những
đám thích hợp mà đáng ra con nên chọn, và Pepa bị trách mắng đến nơi đến
chốn. Nhưng ngoại trừ động viên đã gần như chẳng còn tác động gì được
đến con ở tuổi này, nó còn giúp ích gì đây, khi mà trước hết nó không phải
dành cho con?

https://thuviensach.vn

Chương 2
Ngày đó, những ngày đó, con đã luôn cần được động viên đến nhường
nào. Thì chỉ riêng sức nặng cơ thể của bố thôi đã đủ khiến con bị đè nén
rồi. Chẳng hạn, con nhớ mình thường cùng thay đồ trong một cabin. Con
gầy gò, yếu ớt, mỏng manh, bố mạnh mẽ, cao to, tráng kiện. Ngay trong
cabin, con đã thấy mình thật thảm hại, không chỉ thảm hại trước mặt bố, mà
trước cả thiên hạ, bởi với con, bố là thước đo của mọi sự trên đời. Rồi
chúng ta bước ra khỏi cabin, trước tất cả mọi người, con bám tay bố, một
cái xương sườn nhỏ nhoi, run rẩy, chân trần dò dẫm trên sàn, sợ nước, bất
lực làm theo những động tác bơi của bố, những động tác mà bố, vì muốn
tốt cho con, đã liên tục làm mẫu đi làm mẫu lại, nhưng thực tế chỉ khiến
con thấy nhục nhã. Con đã tuyệt vọng biết bao, và trong những khoảnh
khắc ấy, tất cả kinh nghiệm tồi tệ nhất của con trên mọi lĩnh vực bỗng dưng
kết hợp lại một cách huy hoàng. Đối với con, dễ chịu nhất là đôi lần bố
thay đồ trước, con được ở một mình trong cabin để tránh nỗi nhục bước ra
càng lâu càng tốt, cho tới khi bố quay lại kiểm tra và đẩy con ra ngoài. Con
đã biết ơn bố lắm, vì hình như bố không hề nhận ra sự khốn khổ của con,
và con cũng tự hào về cơ thể của bố mình. Có điều sự khác biệt này giữa
hai ta vẫn còn nguyên cho đến hôm nay.
Tương tự là sự thống trị của bố về mặt tinh thần. Bố đã tự mình làm nên
từ hai bàn tay trắng, bởi vậy bố có niềm tin vô hạn vào quan điểm của
mình. Hồi bé điều này đã không làm con hoa mắt chóng mặt như khi đã là
một thiếu niên sắp trưởng thành. Tựa lưng vào chiếc ghế bành, bố cai trị cả
thế giới. Quan điểm của bố là đúng, còn lại tất cả đều là hâm hấp, chập
cheng, rác rưởi, không bình thường. Mà sự tự tin của bố lớn đến mức bố
không thấy mình cần phải nhất quán, và bố không bao giờ chịu mình sai.
Đôi khi bố hoàn toàn không có quan điểm về một việc nào đó, nhưng vì thế
bố cho rằng tất cả những quan điểm khác mà người ta có thể có xoay quanh
việc ấy đều sai, không có ngoại lệ. Chẳng hạn, bố có thể chửi dân Séc, chửi
dân Đức, rồi quay ra chửi dân Do Thái, và không chửi một việc nào cụ thể,
mà chửi tất. Rốt cuộc chẳng còn ai ngoài bố. Vậy là với con, bố trở thành

https://thuviensach.vn

một bí ẩn, bí ẩn của tất cả những tên bạo chúa, những kẻ xây dựng lí lẽ dựa
trên con người của họ chứ không phải dựa trên lí trí. Ít nhất thì con cũng
cảm thấy thế.
Quả thực bố đã luôn giữ quan điểm bố đúng với con một cách kỳ lạ,
trong lúc trò chuyện đã đành, mà giữa bố và con làm gì có trò chuyện,
nhưng trên thực tế cũng vậy. Song điều này cũng chẳng có gì đặc biệt khó
hiểu. Con luôn chịu áp lực nặng nề của bố trong mọi suy nghĩ, ngay cả, và
đặc biệt là trong những suy nghĩ không giống bố. Tất cả những suy nghĩ
tưởng như độc lập với bố đều bị bóp nghẹt ngay từ đầu bởi sự phán xét
miệt thị. Dưới áp lực ấy, để níu giữ và phát triển hết suy nghĩ đó là điều gần
như không thể. Ở đây con không muốn nói tới suy nghĩ gì cao xa, mà chỉ là
những chuyện nho nhỏ của trẻ con. Chỉ cần ta cảm thấy thích một cái gì đó,
ta về nhà, hăm hở nói ra, thì câu trả lời luôn là một tiếng “Hừm!” Mỉa mai,
một cái lắc đầu, một cái gõ tay lên mặt bàn: “Có cái còn đẹp hơn nhiều!”,
hoặc “Có thế mà cùng nói!”, hoặc “Rỗi hơi!”, hoặc “Vớ vẩn!”, hoặc “Thích
thì mua về!”. Dĩ nhiên ta không thể đòi bố phải hào hứng với mỗi trò con
trẻ, trong khi bố luôn phải tối mặt tối mũi làm lụng lo toan. Nhưng vấn đề
không phải thế. Vấn đề đúng ra là do thể tạng đối nghịch, bố gần như luôn
luôn và triệt để phải làm cho đứa trẻ thất vọng, và còn hơn thế, do sự đối
nghịch này được gia tăng không ngừng bởi sự lặp đi lặp lại của chất liệu,
rốt cuộc đối nghịch trở thành thói quen, ngay cả những khi bố có cùng quan
điểm với con, cuối cùng, những nỗi thất vọng của đứa trẻ không còn là
những nỗi thất vọng thông thường nữa, mà chúng ăn sâu vào tận tim gan
con, bởi chúng liên quan đến bố, thước đo của mọi sự trên đời. Con không
thể giữ được lòng cam đảm, sự quyết đoán, sự tự tin và niềm hứng khởi
trong việc gì khi bị bố phản đối, hoặc chỉ cần nghĩ rằng bố sẽ phản đối. Mà
con nghĩ, có lẽ hầu hết những việc con làm bố đều phản đối.
Không chỉ chuyện quan điểm mà chuyện con người cũng vậy. Chỉ cần
con quan tâm tới một ai đó, điều này ít khi xảy ra do bản tính của con là
ngay lập tức, không cần quan tâm đến cảm giác của con, không cần để ý gì
tới quan điểm của con, bố liền sấn vào chửi rủa, phỉ báng, hạ nhục. Những

https://thuviensach.vn

người vôi tội, trong sáng như anh diễn viên Do Thái Lowy[11] đã phải chịu
trận. Không cần biết gì về anh ta, bố ví anh ta theo một cách khủng khiếp
mà con đã quên, ví với sâu bọ. Và cũng vậy, với những người con yêu
thích, bố luôn sẵn sàng ném ra những câu chửi họ là chó, là rệp. Con đặc
biệt nhớ trường hợp anh diễn viên, bởi sau câu bố nói về anh ấy, con đã ghi
trong nhật kí: “Bố mình nói về bạn mình như thế đấy (mà ông ấy có biết gì
về anh ấy đâu), chỉ vì anh ấy là bạn mình. Sau này nếu ông ấy trách mình
thiếu tình cảm hay vô ơn, mình sẽ lấy đó ra mà đáp lại”. Con luôn không
thể nào hiểu nổi, tại sao bố có thể hoàn toàn vô cảm đến thế, vô cảm về
việc những lời bố nói làm con đau đớn và nhục nhã thế nào, cứ như bố
không biết gì về quyền uy của mình. Vâng, đúng là con cũng hay làm bố
đau đớn với những lời nói của mình, nhưng con luôn nhận ra ngay, nó cũng
làm con đau, nhưng con không thể làm chủ được, không thể ngăn lời nói
lại, con đã luôn ân hận, ân hận ngay khi nói. Nhưng bố thì cứ bắn ra vô tư,
chẳng ai làm bố đau đớn. Bố không đau đớn khi đang nói, sau đó cũng
không. Đứng trước bố, người ta chỉ có nước giơ tay chịu thua.
Nhưng đấy là tất cả môn giáo dục của bố. Con nghĩ, bố có tài sư phạm.
Môn giáo dục ấy hẳn có ích với một đứa trẻ có thể tạng giống bố. Nó sẽ
hiểu ra điều hợp lý mà bố dạy, không nghĩ ngợi gì khác, cứ lặng lẽ làm
theo. Với con, khi còn bé, những điều bố giảng chẳng khác gì thánh chỉ,
con không bao giờ quên, nó luôn là thước đo quan trọng nhất để con đánh
giá thế giới, mà trước hết là đánh giá chính bố, và ở điểm này thì bố đã thất
bại hoàn toàn. Bởi vì khi bé, con chủ yếu ngồi ăn với bố, nên phần lớn
những bài giảng của bố là giảng về tác phong ăn uống. Đồ ăn đã dọn ra thì
phải ăn cho hết, không được chê bai. Nhưng chính bố thường chê đồ ăn
không ngửi được, là “cám lợn”, và “con súc vật” (bà bếp) nấu như cám. Vì
bố có cái dạ dày háu đói và bố đặc biệt thích ăn nhanh, ăn nóng và ăn
miếng lớn, nên con luôn phải cuống cuồng ăn đuổi. Không khí bàn ăn im
phăng phắc, nặng nề, thỉnh thoảng bị ngắt bởi những câu nhắc nhở: “Ăn
xong hãy nói!”, hoặc “Ăn nhanh lên!”, hoặc “Nhìn bố ăn xong từ bao giờ
rồi!”. Xương không được nhai, bố nhai. Dấm không được húp, bố húp.

https://thuviensach.vn

Điều quan trọng khi cắt bánh là phải cắt thẳng, nhưng bố cưa bánh bằng
con dao ăn dính đầy nước sốt thì chẳng sao. Ăn uống thì phải cẩn thận,
không để vụn bánh rơi xuống đất, nhưng chỗ bố ngồi luôn có nhiều vụn
bánh nhất. Đã ngồi vào bàn là ăn, không làm việc khác, nhưng bố thì kì cọ
và cắt móng tay, gọt bút chì, dùng tăm xỉa răng ngoáy lỗ tai. Xin bố hiểu
cho, những chi tiết nhỏ nhặt ấy tự nó chẳng có gì đáng nói, nó chỉ trở nên
nặng nề khi mà bố, người là thước đo ghê gớm với con, lại không làm theo
những chuẩn mực do chính mình đặt ra. Vậy là đối với con, thế giới bị chia
làm ba phần: Một là nơi con sống, con kẻ nô lệ, trong thế giới của những
luật lệ chỉ được đặt ra với mình, những luật lệ mà con không bao giờ có thể
đáp ứng được thực sự, và không hiểu tại sao. Thế giới thứ hai, cách xa vô
tận thế giới của con, là thế giới nơi bố sống, nơi bố cai trị, nơi bố phát ra
mệnh lệnh và nổi giận vì không được chấp hành và thứ ba là thế giới của
những người khác, những người sống hạnh phúc, không bị ràng buộc bởi
mệnh lệnh hay chấp hành. Con đã luôn sống trong nhục nhã. Hoặc con tuân
theo những mệnh lệnh của bố, đó là nhục nhã, bởi những mệnh lệnh đó chỉ
áp dụng cho con. Hoặc con dằn dỗi, đó cũng là nhục nhã, bởi sao con lại
được phép dằn dỗi bố cơ chứ? Hoặc con không thể tuân theo, vì chẳng hạn
như con không có được sức lực của bố, không có được khả năng ăn uống
của bố, không có được sự khéo léo của bố, trong khi bố lại đòi hỏi điều đó
ở con như một lẽ đương nhiên. Đó là sự nhục nhã lớn nhất. Tất cả những
điều nói trên không phải là những suy luận của đứa bé, mà là cảm giác của
nó.
Có lẽ bố sẽ hiểu rõ hơn hoàn cảnh của con hồi đó khi so sánh với trường
hợp cháu Felix. Bố cũng đối xử với cháu giống như với con, thậm chí bố
còn áp dụng một phương pháp giáo dục đặc biệt khủng khiếp với cháu,
chẳng hạn, khi ăn cháu có làm gì mà bố nghĩ là vây bẩn thì bố không chỉ
nói “Đồ lợn” với cháu như từng nói với con hồi đó mà còn chua thêm:
“Một Hermann thứ thiệt!”, hoặc “Giống hệt như bố nó!”. Nhưng có lẽ điều
đó đã không làm Felix tổn thương thực sự . Vâng, chỉ “có lẽ” thôi, bởi vì
đối với cháu Felix bây giờ, bố tuy là một người ông đặc biệt quan trọng,

https://thuviensach.vn

nhưng không phải là tất cả như bố đối với con hồi đó, ngoài ra Felix còn là
một đứa bé trầm tĩnh, và ngay từ bây giờ đã bộc lộ những cá tính rất đàn
ông, tiếng quát của bố có thể làm nó phát hoảng, nhưng không gây ảnh
hưởng lâu dài, nhất là khi nó chỉ thỉnh thoảng mới ở cùng bố thôi, dù sao
nó cũng còn có những nguồn ảnh hưởng khác, bố thực sự chỉ như một giỏ
hàng đáng yêu mà nó có thể lựa ra món đồ nó thích. Nhưng với con, bố
không phải là một giỏ hàng, con không được lựa chọn, con phải chấp nhận
tất cả.
Mà bố vốn chẳng thể đưa ra quan điểm nào đáp lại, bởi vì ngay từ đầu bố
đã không có khả năng ăn nói nhỏ nhẹ về những việc mà bố không đồng ý
(hoặc đơn giản không phải chủ ý của bố). Tính gia trưởng của bố không
cho phép. Những năm gần đây, bố giải thích vì bố bị tim mạch, nhưng con
không biết có khi nào bố thực sự không như thế không, cùng lắm tim mạch
chỉ làm bố gia cố sự cai trị, bởi cứ nghĩ đến bố bị tim mạch là không ai dám
cãi lại bố nữa. Dĩ nhiên đây không phải trách móc, chỉ là ghi nhận sự thật.
Chẳng hạn với em Ottla,[12] bố luôn nói: “Không thể nói gì với nó sất, nó cứ
nhảy chồm chồm vào mặt”, nhưng thực ra ban đầu nó có nhảy chồm chồm
gì đâu, bố luôn đánh tráo sự việc với con người, sự việc đập thẳng vào mặt
bố và lập tức bố đưa ra quyết định mà không thèm đếm xỉa gì đến người
nói, những gì được nói ra sau đó chỉ làm bố thêm điên tiết chứ không bao
giờ làm bố thấy thuyết phục. Rồi chỉ còn thấy bố nói: “Ừ được rồi, cô thích
thì cứ làm, cô tự do, cô lớn rồi! Tôi không còn gì để dạy cô nữa!” và kèm
theo luôn là một tiếng gằn khủng khiếp của cơn giận nén trong cổ họng và
sự quy kết hết điều, sự quy kết hôm nay đã không còn làm con run bần bật
như hồi bé nữa, bởi vì cái cảm giác tội lỗi trẻ thơ giờ đã bị thay thế phần
nào bởi cái viễn cảnh vô phương cứu chữa của hai bố con mình.
Việc không thể nói năng nhẹ nhàng với nhau còn cho một hệ quả thực ra
rất tự nhiên nữa: Con đánh mất khả năng nói. Có lẽ bình thường con không
thể trở thành một diễn giả lớn, nhưng hẳn con cũng có thể nói năng trôi
chảy như người bình thường chứ. Nhưng ngay từ bé bố đã cấm con nói.
Tiếng quát “Cấm cãi” của bố kèm theo nắm đấm giơ lên đã theo con đến

https://thuviensach.vn

tận bây giờ. Bố luôn là một diễn giả xuất sắc mỗi khi gặp chuyện bố thích
đã biến con thành một đứa lắp bắp, một đứa ngọng nghịu, mà như thế với
bố vẫn còn là quá nhiều, đến nỗi rốt cuộc con im luôn, thoạt tiên chỉ vì dằn
dỗi, nhưng rồi con im hẳn vì đứng trước bố, con không thể nghĩ hay nói
được bất cứ điều gì. Và bởi vì bố là người quan trọng nhất nuôi dạy con,
nên ảnh hưởng của bố đã theo con toàn diện suốt cuộc đời. Bố đã hoàn toàn
sai, sai kì lạ khi nghĩ rằng con chưa bao giờ nghe lời bố. Thực ra, “chống
đối tất” chưa bao giờ là nguyên tắc sống của con đối với bố, như bố luôn
nghĩ và quy tội cho con. Ngược lại, giá như con ít nghe lời bố hơn, có lẽ bố
đã hài lòng hơn. Thực tế tất cả những phương pháp giáo dục của bố đều
trúng đích, không chệch một li. Con trở thành người như bây giờ, đó là kết
quả giáo dục của bố và của sự vâng phục nơi con (còn do tư chất cá nhân
và do những tác động khác trong cuộc sống thì không nói). Mặc dù thế, kết
quả đó vẫn làm bố xấu hổ. Vâng, bố khước từ nó một cách vô thức, bố
không chấp nhận nó là kết quả giáo dục của mình, nguyên nhân có lẽ là do
bàn tay nhào nặn của bố và chất bột là con khác biệt nhau quá xa. Bố nói
“Cấm cãi” và muốn chặn đứng sự phản kháng khiến bố khó chịu, nhưng
lệnh cấm đó lại tác động lên con mạnh quá, con quá vâng phục, đến độ con
chỉ dám cựa quậy khi đã đứng xa hẳn bố, nơi mà quyền lực của bố, ít nhất
là quyền lực trực tiếp, không còn vươn tới nữa. Nhưng bố lại cho rằng, đó
cũng là một biểu hiện “chống đối”, trong khi đó thực ra chỉ là hệ quả tự
nhiên của sức mạnh nơi bố và sự yếu đuối nơi con mà thôi. Phương pháp
giáo dục bằng lời vô cùng hiệu quả của bố, ít nhất nó chưa bao giờ thất bại
khi áp dụng với con là: Chửi rủa, dọa nạt, nói mỉa, cười gằn, và than thân
(lạ thật). Con không nhớ đã có lần nào bố chửi thẳng con bằng những câu
chửi trực tiếp chưa. Mà bố cũng đâu cần làm thế, bởi bố có quá nhiều cách
khác, ở nhà và đặc biệt ở cửa hàng, những tràng chửi rủa như thác trút lên
đầu người khác xung quanh làm cho con khi bé nhiều lúc thấy tối tăm mặt
mũi và không có lí do gì để không tin rằng, chúng cũng dành cho con, bởi
những người bị bố chửi chắc chắn không tồi tệ hơn con, và họ thì không thể
làm bố khó chịu hơn con làm bố khó chịu. Và đây lại là sự vô tội và sự
không thể làm tổn thương đến khó hiểu của bố. Bố chửi mà không hề lăn
https://thuviensach.vn

tăn gì về hậu quả mình gây ra. Vâng, bố trách móc người khác khi họ chửi
và bố cấm người khác chửi.
Chửi rủa gia tăng cùng với dọa nạt, và hồi đó nó cũng đã được áp dụng
với con. Chẳng hạn, thật khủng khiếp, như: “Tao xé xác mày ra bây giờ”,
mặc dù con biết sẽ không có gì ghê gớm xảy ra (khi bé con không hiểu
được thế), nhưng nó lại gần như đúng với hình dung của con về sức mạnh
của bố, rằng bố hoàn toàn có thể làm như thế lắm chứ. Thật khủng khiếp
nữa là khi bố vừa la hét vừa chạy quanh bàn để bắt con, mà thực ra không
phải bắt thật, nhưng bố làm thế để rốt cuộc mẹ có thể đứng ra giả vờ giải
cứu. Thế là con được cứu mạng nhờ ơn huệ của bố và phải mang mãi cái ơn
này như một thứ của bố thí không đáng. Ít nhất thì khi bé con cũng cảm
thấy thế. Và cả những lần dọa nạt vì con không nghe lời. Hễ con bắt tay
vào việc gì mà bố không thích là y như rằng bố dọa con thất bại, thế là sự
khiếp hãi vì ý kiến của bố lớn đến nỗi, rốt cuộc thất bại là không thể tránh
khỏi, dù nó xảy ra mãi sau đó. Con trở nên mất tự tin vào việc mình làm.
Con trở nên nao núng, hoang mang. Cứ như thế, con càng lớn thì bố càng
có nhiều chất liệu để chứng minh sự vô dụng của con, và dần dà, bố hóa ra
lại có lí ở những phương diện nhất định. Một lần nữa, con không nói rằng,
con trở thành người như bây giờ là tất cả do bố. Không, bố chỉ thúc đẩy cái
đã có sẵn trong con, nhưng bố thúc đẩy mạnh quá, bởi bố là một quyền uy
quá lớn đối với con, và bố đã sử dụng tất cả quyền uy ấy.
Bố đặc biệt thích giáo dục bằng cách nói mỉa, mà đó cũng là phương
pháp hợp với ưu thế vượt trội của bố đối với con hơn cả. Một câu cảnh cáo
của bố thường có dạng thế này: “Cậu không thể làm thế này được à? Thế
này đã là quá sức cậu rồi à? Tất nhiên cậu thì làm gì có thời gian cho việc
đó?” hay đại loại thế. Mà mỗi câu hỏi luôn đi kèm với cái cười gằn và vẻ
mặt nặng trịch. Người ta bị kết tội, trước khi người ta kịp hiểu mình đã làm
gì xấu xa. Điều ngán ngẩm nữa là trong những lời trách móc, con bị nói đến
ở ngôi thứ ba, nghĩa là con còn không xứng đáng được trách thẳng nữa, khi
đó bố làm như đang nói với mẹ, nhưng thực ra là nói với con, ví dụ:
“Chuyện đó thì mong gì ông con trai cơ chứ!” hay đại loại thế. (Điều này

https://thuviensach.vn

gây ra phản ứng trái ngược là, chẳng hạn, con không dám, và sau này vì
thói quen, không còn nghĩ đến việc hỏi bố trực tiếp nếu có mẹ cũng ở đấy.
Sẽ ít nguy hiểm hơn với đứa trẻ khi nó hỏi mẹ ngồi cạnh về bố. Nó nói với
mẹ: “Bố khỏe không ạ?” và thế là nó tránh được những bất ngờ.) Tất nhiên,
cũng có những trường hợp con cảm thấy thỏa thuê với sự mỉa mai cay độc
nhất, đặc biệt khi nó dành cho kẻ khác, ví dụ em Elli, con với nó vốn đã
giận nhau cả năm trời. Thật là một lễ hội của sự xấu tính và sự khoái trá
trên nỗi đau của kẻ khác, khi mà bữa cơm nào con bé cũng bị nói: “Cái con
hâm này, nó cứ phải ngồi xa bàn mười mét mới được!”, trong khi bố ngồi
giận giữ trên ghế bành, không một dấu hiệu thư giãn, mặt nặng như đâm lê,
bắt chước một cách phóng đại những động tác của Elli, tỏ ra bố kinh tởm
kiểu ăn uống của nó như thế nào. Những chuyện như thế đã lặp đi lặp lại
không biết bao nhiêu lần, nhưng thực tế bố có đạt được gì đâu. Con nghĩ,
sự cáu giận này tự nó hoàn toàn không tương xứng với bản chất sự việc.
Cáu giận không phải vì cái chuyện vặt “ngồi xa bàn mười mét”, mà cáu
giận đã luôn có đó với tất cả sức mạnh của nó, mà “ngồi xa bàn mười mét”
chỉ ngẫu nhiên thành cái cớ để cáu giận bùng phát thôi. Bởi vì ta biết chắc
rằng trước sau cũng có một cái cớ gì đó, nên cơn giận chẳng làm ta ngạc
nhiên, ta cứ lì ra trong lúc bị dọa. Dần dà ta cũng gần như chắc chắn rằng
mình sẽ không bị đánh. Ta trở thành một đứa trẻ rầu rĩ, lơ đễnh, không vâng
lời, chỉ nghĩ cách chạy trốn, mà thường là chạy trốn vào nội tâm. Vậy là bố
đau khổ, chúng con cũng đau khổ. Từ quan điểm của mình, bố hoàn toàn có
lí khi vừa nghiến răng cười gằn, điều khi...