Tr : 1

Bé GI¸O DôC Vµ §µO T¹O
nGUYÔN ANH DòNG (Chñ biªn)
NguyÔn tuyÕt Nga
NguyÔn minh Phð¬ng
Ph¹m thÞ sen

LÞch sö
®Þa lÝ 4
vµ

(T¸i b¶n lÇn thø chÝn)

NHµ xuÊt b¶n gi¸o dôc viÖt nam

CM YK

CM YK

Tr : 2

B¶n quyÒn thuéc Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ViÖt Nam - Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o.

01-2014/CXB/8-1062/GD

M‰ sè : 1H405T4

PhÇn më ®Çu
Bµi

Tr : 3

1

M¤N LÞCH Sö Vµ §ÞA LÝ

Nðíc ViÖt Nam bao gåm phÇn ®Êt liÒn, c¸c h¶i ®¶o, vïng biÓn vµ vïng
trêi bao trïm lªn c¸c bé phËn ®ã. PhÇn ®Êt liÒn nðíc ta cã h×nh ch÷ S, phÝa
b¾c gi¸p Trung Quèc, phÝa t©y gi¸p Lµo vµ Cam-pu-chia, phÝa ®«ng vµ
phÝa nam lµ vïng biÓn réng lín. Vïng biÓn ViÖt Nam lµ mét bé phËn cña
BiÓn §«ng. Trong vïng biÓn nðíc ta cã nhiÒu ®¶o vµ quÇn ®¶o.

Trªn ®Êt nðíc ViÖt Nam cã 54 d©n téc anh em chung sèng. Cã d©n téc
sèng ë miÒn nói hoÆc trung du ; cã d©n téc sèng ë ®ång b»ng hoÆc ë c¸c
®¶o, quÇn ®¶o trªn biÓn.
_ Em hoy x¸c ®Þnh vÞ trÝ cña nðíc ta trªn b¶n ®å §Þa lÝ tù nhiªn ViÖt Nam.
_ Em ®ang sèng ë n¬i nµo trªn ®Êt nðíc ta ?

Thiªn nhiªn ë mçi n¬i trªn ®Êt nðíc ta ®Òu cã nÐt riªng. Con ngðêi
sèng ë ®ã còng cã nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng trong ®êi sèng, s¶n xuÊt ; trong
c¸ch ¨n mÆc, phong tôc tËp qu¸n,... Song, dï ë n¬i nµo, thuéc d©n téc nµo,
ngðêi d©n ®‰ sèng trªn d¶i ®Êt nµy ®Òu chung mét Tæ quèc ViÖt Nam,
chung mét lÞch sö, mét truyÒn thèng ViÖt Nam.

§Ó cã Tæ quèc ViÖt Nam tð¬i ®Ñp nhð h«m nay, «ng cha ta ®‰ ph¶i tr¶i
qua hµng ngµn n¨m lao ®éng, ®Êu tranh ®Ó dùng nðíc vµ gi÷ nðíc.

M«n LÞch sö vµ §Þa lÝ gióp c¸c em biÕt nh÷ng ®iÒu trªn vµ tõ ®ã c¸c
em thªm yªu thiªn nhiªn, yªu con ngðêi vµ yªu Tæ quèc ta.

§Ó häc tèt m«n LÞch sö vµ §Þa lÝ, c¸c em cÇn tËp quan s¸t sù vËt,
3

CM YK

CM YK

Tr : 4

hiÖn tðîng ; thu thËp t×m kiÕm tµi liÖu lÞch sö, ®Þa lÝ ; m¹nh d¹n nªu th¾c
m¾c, ®Æt c©u hái vµ cïng t×m c©u tr¶ lêi. TiÕp ®ã, c¸c em nªn tr×nh bµy kÕt
qu¶ häc tËp b»ng c¸ch diÔn ®¹t cña chÝnh m×nh.
M«n LÞch sö vµ §Þa lÝ ë líp 4 gióp c¸c em hiÓu biÕt
thiªn nhiªn vµ con ngðêi ViÖt Nam, biÕt c«ng lao cña
cha «ng ta trong mét thêi k× dùng nðíc vµ gi÷ nðíc
tõ thêi Hïng Vð¬ng - An Dð¬ng Vð¬ng ®Õn buæi ®Çu
thêi NguyÔn.

C©u hái

1. M«n LÞch sö vµ §Þa lÝ líp 4 gióp c¸c em hiÓu biÕt g× ?
2. Em h‰y t¶ s¬ lðîc c¶nh thiªn nhiªn vµ ®êi sèng cña ngðêi d©n n¬i
em ë.

Bµi
1. B¶n ®å

2

lµm quen víi B¶n ®å

B¶n ®å lµ h×nh vÏ thu nhá mét khu vùc hay toµn bé bÒ mÆt Tr¸i §Êt theo
mét tØ lÖ nhÊt ®Þnh.
Ngµy nay, muèn vÏ ®ðîc b¶n ®å cña mét khu vùc (vÝ dô nhð khu vùc hå
Hoµn KiÕm ë Hµ Néi), ngðêi ta thðêng sö dông ¶nh chôp tõ m¸y bay hay vÖ
tinh ; nghiªn cøu vÞ trÝ cña c¸c ®èi tðîng cÇn thÓ hiÖn nhð hå Hoµn KiÕm,
®Òn Ngäc S¬n, bðu ®iÖn Hµ Néi, c¸c ®ðêng phè chÝnh,…; tÝnh to¸n chÝnh
x¸c c¸c kho¶ng c¸ch trªn thùc tÕ, sau ®ã thu nhá theo tØ lÖ ; lùa chän c¸c kÝ
hiÖu råi thÓ hiÖn c¸c ®èi tðîng ®ã lªn b¶n ®å(1).
(1) Trong trðêng hîp kh«ng yªu cÇu tÝnh chÝnh x¸c cao vµ néi dung còng cÇn gi¶n lðîc
th× ngðêi ta dïng lðîc ®å.

4

Tr : 5

H×nh 1. Khu vùc hå Hoµn KiÕm
ë Hµ Néi (¶nh chôp tõ vÖ tinh)

H×nh 2. B¶n ®å khu vùc
hå Hoµn KiÕm ë Hµ Néi

-Quan s¸t h×nh 1, 2, råi chØ vÞ trÝ hå Hoµn KiÕm vµ ®Òn Ngäc S¬n trªn
tõng h×nh.

2. Mét sè yÕu tè cña b¶n ®å

a) Tªn b¶n ®å : Tªn b¶n ®å cho ta biÕt tªn cña khu vùc vµ nh÷ng th«ng
tin chñ yÕu cña khu vùc ®ã ®ðîc thÓ hiÖn trªn b¶n ®å.

_ §äc tªn b¶n ®å h×nh 3.

b) Phð¬ng hðíng : Ngðêi ta thðêng quy ®Þnh : phÝa trªn b¶n ®å lµ hðíng
B¾c, phÝa dðíi lµ hðíng Nam, bªn ph¶i lµ hðíng §«ng, bªn tr¸i lµ hðíng T©y.

_ ChØ c¸c hðíng B¾c, Nam, §«ng, T©y trªn b¶n ®å h×nh 3.

c) TØ lÖ b¶n ®å : TØ lÖ b¶n ®å cho ta biÕt khu vùc ®ðîc thÓ hiÖn trªn b¶n
®å nhá h¬n kÝch thðíc thùc cña nã bao nhiªu lÇn. TØ lÖ b¶n ®å phÇn lín ®ðîc
biÓu diÔn dðíi d¹ng tØ sè, vÝ dô : 1: 100 000 cã nghÜa lµ 1 cm trªn b¶n ®å
b»ng 100 000cm (hay 1km) trªn thùc tÕ.

_ B¶n ®å h×nh 2 cã tØ lÖ 1: 20 000, vËy 1cm trªn b¶n ®å ®ã øng víi
bao nhiªu mÐt trªn thùc tÕ ?
5

CM YK

Tr : 6

Đ. Bạch Long Vĩ

)

Đ. Cồn Cỏ
m

CM YK

ệt
( Vi

Na

Đ. Lý Sơn

Đ. Phú Quý

)
am
tN
( Việ

t
( Việ

6

H×nh 3. B¶n ®å §Þa lÝ tù nhiªn ViÖt Nam

)
m
Na

Tr : 7

d) KÝ hiÖu b¶n ®å : KÝ hiÖu b¶n ®å ®ðîc dïng ®Ó thÓ hiÖn c¸c ®èi tðîng
lÞch sö hoÆc ®Þa lÝ trªn b¶n ®å. TÊt c¶ c¸c kÝ hiÖu ®ã ®Òu ®ðîc gi¶i thÝch trong
b¶ng chó gi¶i, vÝ dô :

_ B¶ng chó gi¶i ë h×nh 3 cã nh÷ng kÝ hiÖu nµo ?

B¶n ®å lµ h×nh vÏ thu nhá mét khu vùc hay toµn bé
bÒ mÆt Tr¸i §Êt theo mét tØ lÖ nhÊt ®Þnh.
Mét sè yÕu tè cña b¶n ®å lµ : tªn b¶n ®å, phð¬ng
hðíng, tØ lÖ b¶n ®å, kÝ hiÖu b¶n ®å,...

C©u hái

1. B¶n ®å lµ g× ?
2. Nªu mét sè yÕu tè cña b¶n ®å.
3. KÓ mét vµi ®èi tðîng ®Þa lÝ ®ðîc thÓ hiÖn trªn b¶n ®å h×nh 3.

Bµi

3

lµm quen víi B¶n ®å (tiÕp theo)

3. C¸ch sö dông b¶n ®å

B¶n ®å cã rÊt nhiÒu lo¹i. Mçi lo¹i b¶n ®å cã nh÷ng th«ng tin riªng.
Muèn sö dông b¶n ®å cÇn theo c¸c bðíc sau :
_ §äc tªn b¶n ®å ®Ó biÕt b¶n ®å ®ã thÓ hiÖn néi dung g×.

_ Xem b¶ng chó gi¶i ®Ó biÕt kÝ hiÖu ®èi tðîng lÞch sö hoÆc ®Þa lÝ.

_ T×m ®èi tðîng lÞch sö hoÆc ®Þa lÝ trªn b¶n ®å dùa vµo kÝ hiÖu.

7

CM YK

CM YK

Tr : 8

4. Bµi tËp

a) Quan s¸t h×nh 4, em hoy :

H×nh 4. Lðîc ®å trËn chiÕn trªn s«ng B¹ch §»ng n¨m 938

_ ChØ hðíng B¾c, Nam, §«ng, T©y trªn lðîc ®å.
_ Hoµn thµnh b¶ng sau vµo vë :
§èi tðîng lÞch sö

............................

Qu©n ta tÊn c«ng
8

…………….......

KÝ hiÖu thÓ hiÖn

Tr : 9

Đ. Bạch Long Vĩ

m

)

Đ. Cồn Cỏ
( Vi

Na

ệt

Đ. Lý Sơn

Đ. Phú Quý

t
( Việ

)
m
Na

)
am
tN
( Việ

9

CM YK

CM YK

Tr : 10

b) Quan s¸t h×nh 2, em hoy :
_ §äc tØ lÖ cña b¶n ®å.

_ Hoµn thµnh b¶ng sau vµo vë :
§èi tðîng ®Þa lÝ

KÝ hiÖu thÓ hiÖn

S«ng

........................

.........................
Thñ ®«

........................

_ ChØ ®ðêng biªn giíi quèc gia cña ViÖt Nam trªn b¶n ®å.

_ KÓ tªn c¸c nðíc l¸ng giÒng vµ biÓn, ®¶o, quÇn ®¶o cña ViÖt Nam.

_ KÓ tªn mét sè con s«ng ®ðîc thÓ hiÖn trªn b¶n ®å.

Muèn sö dông b¶n ®å, ta ph¶i ®äc tªn b¶n ®å, xem b¶ng
chó gi¶i vµ t×m ®èi tðîng lÞch sö hoÆc ®Þa lÝ trªn b¶n ®å.

C©u hái

1. Nªu c¸c bðíc sö dông b¶n ®å.
2. Em ë tØnh (thµnh phè) nµo ? H‰y t×m vÞ trÝ tØnh (thµnh phè) cña em
trªn b¶n ®å hµnh chÝnh ViÖt Nam vµ cho biÕt nã gi¸p víi nh÷ng tØnh
(thµnh phè) nµo ?

10

Tr : 11

PhÇn lÞch sö
Buæi ®Çu dùng nðíc vµ gi÷ nðíc

(Kho¶ng n¨m 700 TCN ®Õn n¨m 179 TCN)

Trªn ®Êt nðíc ta, tõ xa xða ®· cã ngðêi sinh sèng. Kho¶ng n¨m 700

trðíc C«ng nguyªn (TCN), trªn ®Þa phËn B¾c Bé vµ B¾c Trung Bé hiÖn
nay, nðíc V¨n Lang ®· ra ®êi. Nèi tiÕp V¨n Lang lµ nðíc ¢u L¹c. §ã lµ

1

buæi ®Çu dùng nðíc vµ gi÷ nðíc cña d©n téc ta. LÞch sö gäi ®©y lµ thêi
®¹i Hïng Vð¬ng - An Dð¬ng Vð¬ng.

Bµi

Nðíc V¨n Lang

Đ. Bạch Long Vĩ

N

N

Đ

Ô

Sa
ng
o à M)
A
.H
QĐ I ỆT N
(V

G

HÀ NỘI

Đ. Phú Quốc

Đ. Côn Sơn

H×nh 1. Lðîc ®å B¾c Bé vµ B¾c Trung Bé ngµy nay

B

I

S
g
ờn
r ư AM)
N
. T
Q Đ (VI ỆT

a

Ể

11

CM YK

CM YK

Tr : 12

Kho¶ng n¨m 700 TCN, ë khu
vùc s«ng Hång, s«ng M‰ vµ s«ng C¶,
n¬i ngðêi L¹c ViÖt sinh sèng, nðíc
V¨n Lang ®‰ ra ®êi. §øng ®Çu nhµ
nðíc cã vua, gäi lµ Hïng Vð¬ng.
Gióp vua Hïng cai qu¶n ®Êt nðíc cã
c¸c l¹c hÇu, l¹c tðíng. Vua, l¹c hÇu,
l¹c tðíng thuéc tÇng líp giµu cã
trong x‰ héi. D©n thðêng th× ®ðîc
gäi lµ l¹c d©n, tÇng líp thÊp kÐm,
nghÌo hÌn nhÊt lµ n« t×.(1)

-Em hoy x¸c ®Þnh trªn lðîc ®å h×nh
1 nh÷ng khu vùc mµ ngðêi L¹c ViÖt
®o tõng sinh sèng.

H×nh 2. L¨ng vua Hïng
(Phó Thä)

H×nh 3. Lðìi cµy ®ång

H×nh 4. R×u lðìi xÐo b»ng ®ång

- Xo héi V¨n Lang cã nh÷ng tÇng líp nµo ? Em thö vÏ s¬ ®å thÓ hiÖn
c¸c tÇng líp ®ã.

Dùa vµo c¸c hiÖn vËt ngðêi xða ®Ó l¹i, c¸c nhµ sö häc cho biÕt : Dðíi
thêi c¸c vua Hïng, nghÒ chÝnh cña l¹c d©n lµ lµm ruéng. Hä trång lóa,
khoai, ®ç, c©y ¨n qu¶, rau vµ dða hÊu. Hä còng biÕt nÊu x«i, gãi b¸nh
chðng, lµm b¸nh giÇy, lµm m¾m,...
12

(1) N« t× : ngðêi hÇu h¹ trong c¸c gia ®×nh ngðêi giµu.

Tr : 13

H×nh 5. Mu«i (v¸, m«i) b»ng ®ång

H×nh 6. H×nh nhµ sµn
(trang trÝ trªn trèng ®ång)

H×nh 8. Vßng trang søc b»ng ®ång

H×nh 7. C¶nh gio g¹o
(trang trÝ trªn trèng ®ång)

H×nh 9. §å gèm thêi Hïng Vð¬ng

Ngoµi ra, ngðêi L¹c ViÖt cßn biÕt trång ®ay, gai, trång d©u, nu«i t»m,
ð¬m t¬, dÖt v¶i. Hä còng biÕt ®óc ®ång lµm gi¸o, m¸c, mòi tªn, lðìi r×u,
lðìi cµy, vßng tay, hoa tai, trèng, chiªng, lôc l¹c,... ; nÆn nåi niªu ; ®an ræ,
r¸, gïi, nong ; ®an thuyÒn nan, ®ãng thuyÒn gç,...
13

CM YK

CM YK

Tr : 14

Ngðêi L¹c ViÖt ë nhµ sµn ®Ó tr¸nh thó d÷ vµ häp nhau thµnh c¸c lµng,
b¶n. Hä thê thÇn §Êt, thÇn MÆt Trêi.
Ngðêi L¹c ViÖt cã tôc nhuém r¨ng ®en, ¨n trÇu, bói tãc, c¹o träc ®Çu,...
Phô n÷ thÝch ®eo hoa tai vµ nhiÒu vßng tay b»ng ®¸, ®ång.

H×nh 10. C¶nh ngðêi nh¶y móa trªn thuyÒn (h×nh trªn trèng ®ång)

Nh÷ng ngµy héi lµng, mäi ngðêi thðêng ho¸ trang, vui ch¬i, nh¶y móa
theo nhÞp trèng ®ång. C¸c trai lµng ®ua thuyÒn trªn s«ng hoÆc ®Êu vËt trªn
nh÷ng b‰i ®Êt réng.
Nðíc V¨n Lang tån t¹i qua mðêi t¸m ®êi vua Hïng.
Kho¶ng n¨m 700 TCN, nhµ nðíc ®Çu tiªn cña nðíc ta
®· ra ®êi. Tªn nðíc lµ V¨n Lang. Vua ®ðîc gäi lµ
Hïng Vð¬ng. Ngðêi L¹c ViÖt biÕt lµm ruéng, ð¬m t¬, dÖt
lôa, ®óc ®ång lµm vò khÝ vµ c«ng cô s¶n xuÊt. Cuéc sèng
ë lµng b¶n gi¶n dÞ, vui tð¬i, hoµ hîp víi thiªn nhiªn vµ
cã nhiÒu tôc lÖ riªng.

C©u hái

1. Nðíc V¨n Lang ra ®êi vµo thêi gian nµo vµ ë khu vùc nµo trªn ®Êt
nðíc ta ?
2. Dùa vµo bµi häc, em h‰y m« t¶ mét sè nÐt vÒ cuéc sèng cña ngðêi
L¹c ViÖt (b»ng lêi, b»ng ®o¹n v¨n ng¾n hoÆc b»ng h×nh vÏ).
3. Em biÕt nh÷ng tôc lÖ nµo cña ngðêi L¹c ViÖt cßn tån t¹i ®Õn ngµy nay ?

14

Bµi

2

Tr : 15

Nðíc ¢u L¹c
ë vïng nói phÝa b¾c nðíc V¨n Lang, bªn c¹nh ngðêi L¹c ViÖt, cßn

cã ngðêi ¢u ViÖt. Hä còng biÕt chÕ t¹o ®å ®ång thau, trång lóa, ch¨n

nu«i, ®¸nh c¸ vµ cã nh÷ng tôc lÖ gièng ngðêi L¹c ViÖt. D©n L¹c ViÖt vµ

¢u ViÖt sèng hoµ hîp víi nhau.

N¨m 218 TCN, qu©n TÇn (ë Trung Quèc ngµy nay) trµn xuèng x©m
lðîc c¸c nðíc phð¬ng Nam. Thôc Ph¸n ®‰ l‰nh ®¹o ngðêi ¢u ViÖt vµ ngðêi
L¹c ViÖt ®¸nh lui giÆc ngo¹i x©m råi sau ®ã dùng nðíc ¢u L¹c, tù xðng lµ
An Dð¬ng Vð¬ng. Kinh ®« ®ðîc dêi xuèng vïng Cæ Loa (§«ng Anh, Hµ Néi
ngµy nay).

-X¸c ®Þnh vïng Cæ Loa trªn lðîc ®å B¾c Bé vµ B¾c Trung Bé (h×nh 1,
bµi 1).

Thêi ¢u L¹c, ngðêi ta ®‰ sö dông réng r‰i c¸c lðìi cµy ®ång, biÕt rÌn
s¾t, chÕ t¹o ®ðîc lo¹i ná b¾n mét lÇn ®ðîc nhiÒu mòi tªn. An Dð¬ng Vð¬ng
cho x©y thµnh Cæ Loa (nay cßn di tÝch ë huyÖn §«ng Anh, Hµ Néi).

TriÖu §µ _ vua cña
nðíc Nam ViÖt (miÒn
Nam Trung Quèc ngµy
nay), nhiÒu lÇn kÐo
qu©n sang x©m lðîc
nðíc ¢u L¹c. Ngðêi
©u L¹c ®oµn kÕt mét
lßng chèng giÆc, l¹i cã
tðíng chØ huy giái, vò
khÝ tèt, thµnh luü kiªn
cè nªn lÇn nµo qu©n
giÆc còng bÞ ®¸nh b¹i.

H×nh 1. §Òn thê An Dð¬ng Vð¬ng ë Cæ Loa
(§«ng Anh, Hµ Néi)

15

CM YK

CM YK

Tr : 16

H×nh 2. Lðîc ®å khu di tÝch Cæ Loa ngµy nay

Tð¬ng truyÒn r»ng, biÕt kh«ng thÓ
th¾ng næi ngðêi ¢u L¹c b»ng søc
m¹nh qu©n sù, TriÖu §µ ®‰ ho‰n binh,
cho con lµ Träng Thuû sang lµm con
rÓ An Dð¬ng Vð¬ng ®Ó ®iÒu tra c¸ch
bè trÝ lùc lðîng vµ chia rÏ néi bé nh÷ng
ngðêi ®øng ®Çu nhµ nðíc ¢u L¹c. N¨m
179 TCN, TriÖu §µ l¹i ®em qu©n sang
®¸nh ¢u L¹c. An Dð¬ng Vð¬ng thua
trËn, ph¶i nh¶y xuèng biÓn tù vÉn. Tõ
®ã, nðíc ¢u L¹c r¬i vµo ¸ch ®« hé cña
c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn phð¬ng B¾c.
16

H×nh 3. Mòi tªn ®ång

Tr : 17

Cuèi thÕ kØ III TCN, nðíc ¢u L¹c tiÕp nèi nðíc
V¨n Lang. N«ng nghiÖp tiÕp tôc ®ðîc ph¸t triÓn. KÜ
thuËt chÕ t¹o ra ná b¾n ®ðîc nhiÒu mòi tªn vµ viÖc x©y
dùng thµnh Cæ Loa lµ nh÷ng thµnh tùu ®Æc s¾c vÒ
quèc phßng cña ngðêi d©n ¢u L¹c.
N¨m 179 TCN, qu©n TriÖu §µ ®· chiÕm ®ðîc ¢u L¹c.

C©u hái

1. Nðíc ¢u L¹c ra ®êi trong hoµn c¶nh nµo ?
2. Thµnh tùu ®Æc s¾c vÒ quèc phßng cña ngðêi d©n ¢u L¹c lµ g× ?

H¬n mét ngh×n n¨m
®Êu tranh giµnh l¹i ®éc lËp

3

(Tõ n¨m 179 TCN ®Õn n¨m 938)

Bµi

nðíc ta dðíi ¸ch ®« hé
cña c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn
phð¬ng b¾c
Sau khi TriÖu §µ th«n tÝnh ®ðîc ¢u L¹c (n¨m 179 TCN), c¸c triÒu ®¹i
phong kiÕn phð¬ng B¾c nèi tiÕp nhau ®« hé nðíc ta. Nðíc ¢u L¹c bÞ chia
thµnh quËn, huyÖn do chÝnh quyÒn ngðêi H¸n cai qu¶n.

Bän quan l¹i ®« hé b¾t d©n ta ph¶i lªn rõng s¨n voi, tª gi¸c, b¾t chim
quý, ®½n gç trÇm, xuèng biÓn mß ngäc trai, b¾t ®åi måi, khai th¸c san h«
17

CM YK

CM YK

Tr : 18

®Ó cèng n¹p cho chóng. Chóng ®ða ngðêi H¸n sang ë lÉn víi d©n ta, b¾t
d©n ta ph¶i theo phong tôc cña ngðêi H¸n, häc ch÷ H¸n, sèng theo luËt
ph¸p cña ngðêi H¸n.

_ Dðíi ¸ch thèng trÞ cña c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn phð¬ng B¾c, cuéc
sèng cña d©n ta cùc nhôc nhð thÕ nµo ?

Kh«ng chÞu khuÊt phôc, nh©n d©n ta vÉn g×n gi÷ ®ðîc c¸c phong tôc
truyÒn thèng vèn cã nhð ¨n trÇu, nhuém r¨ng, më c¸c lÔ héi mïa xu©n víi
nh÷ng cuéc ®ua thuyÒn, ®¸nh vËt vµ h¸t nh÷ng lµn ®iÖu d©n ca. §ång thêi,
d©n ta còng biÕt tiÕp thu nghÒ lµm giÊy, lµm ®å thuû tinh, lµm ®å trang søc
b»ng vµng, b¹c v.v... cña ngðêi d©n phð¬ng B¾c.

Kh«ng cam chÞu sù ¸p bøc, bãc lét cña bän thèng trÞ, nh©n d©n ta liªn
tôc næi dËy, ®¸nh ®uæi qu©n ®« hé. Më ®Çu lµ cuéc khëi nghÜa Hai Bµ
Trðng (n¨m 40), tiÕp theo ®ã lµ c¸c cuéc khëi nghÜa cña Bµ TriÖu (n¨m 248),
Lý BÝ (n¨m 542), TriÖu Quang Phôc (n¨m 550), Mai Thóc Loan (n¨m 722),
Phïng Hðng (kho¶ng n¨m 776), Khóc Thõa Dô (n¨m 905), Dð¬ng §×nh NghÖ
(n¨m 931). ChiÕn th¾ng B¹ch §»ng oanh liÖt cña Ng« QuyÒn (n¨m 938) ®‰
kÕt thóc h¬n mét ngh×n n¨m ®« hé cña c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn phð¬ng B¾c,
giµnh l¹i ®éc lËp hoµn toµn cho ®Êt nðíc ta.
Nðíc ta bÞ c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn phð¬ng B¾c ®« hé
h¬n mét ngh×n n¨m. Trong thêi gian ®ã, mÆc dï bÞ ¸p
bøc, bãc lét nÆng nÒ, nh©n d©n ta vÉn kh«ng chÞu khuÊt
phôc, kh«ng ngõng næi dËy ®Êu tranh. B»ng chiÕn th¾ng
B¹ch §»ng vang déi, nh©n d©n ta ®· giµnh l¹i ®ðîc ®éc
lËp hoµn toµn.

C©u hái

18

1. Khi ®« hé nðíc ta, c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn phð¬ng B¾c ®‰ lµm
nh÷ng g× ?
2. Nh©n d©n ta ®‰ ph¶n øng ra sao ?
3. Em h‰y kÎ vµ ®iÒn vµo b¶ng thèng kª c¸c cuéc khëi nghÜa lín cña
nh©n d©n ta chèng l¹i ¸ch ®« hé cña c¸c triÒu ®¹i phong kiÕn
phð¬ng B¾c.

Bµi

4

Tr : 19

Khëi nghÜa Hai Bµ Trðng
(N¨m 40)

§Çu thÕ kØ I, nðíc ta bÞ nhµ H¸n ®« hé. Th¸i thó (1) quËn Giao ChØ lµ T«
§Þnh næi tiÕng tham lam, tµn b¹o. BÊy giê ë huyÖn Mª Linh (vïng ®Êt nay
thuéc thµnh phè Hµ Néi) cã hai chÞ em lµ Trðng Tr¾c, Trðng NhÞ. Sinh ra vµ
lín lªn trong c¶nh nðíc mÊt nhµ tan, hai chÞ em sím cã lßng c¨m thï qu©n
x©m lðîc. Trðng Tr¾c cïng chång lµ Thi S¸ch liªn kÕt víi c¸c thñ lÜnh kh¸c
chuÈn bÞ cïng næi dËy. ChÝnh lóc ®ã, Thi S¸ch bÞ T« §Þnh b¾t vµ giÕt h¹i. Hai
Bµ Trðng cµng quyÕt t©m khëi nghÜa ®Ó ®Òn nî nðíc, tr¶ thï nhµ.
-Hai Bµ Trðng kªu gäi nh©n d©n khëi nghÜa trong hoµn c¶nh nµo ?

H×nh 1. Hai Bµ Trðng cðìi voi ra trËn (tranh d©n gian §«ng Hå)

(1) Th¸i thó : chøc quan cai trÞ mét quËn thêi nhµ H¸n ®« hé nðíc ta.

19

CM YK

Tr : 20

Mïa xu©n n¨m 40, t¹i cöa s«ng H¸t (H¸t M«n, Hµ T©y, nay lµ Hµ Néi),
Hai Bµ Trðng phÊt cê khëi nghÜa. NghÜa qu©n nhanh chãng lµm chñ Mª Linh.
Tõ Mª Linh, nghÜa qu©n tiÕn xuèng ®¸nh chiÕm Cæ Loa (§«ng Anh, Hµ
Néi) ; råi tõ Cæ Loa, tÊn c«ng Luy L©u (ThuËn Thµnh, B¾c Ninh), trung
t©m cña chÝnh quyÒn ®« hé. BÞ ®ßn bÊt ngê, qu©n H¸n kh«ng d¸m chèng
cù, bá hÕt cña c¶i, vò khÝ, lo ch¹y tho¸t th©n. T« §Þnh sî h‰i ®‰ c¾t tãc, c¹o
r©u, mÆc gi¶ thðêng d©n, lÈn vµo ®¸m tµn qu©n trèn vÒ Trung Quèc.

Trong vßng kh«ng ®Çy mét th¸ng, cuéc khëi nghÜa hoµn toµn th¾ng lîi.

Sau h¬n hai thÕ kØ bÞ phong kiÕn nðíc ngoµi ®« hé (tõ n¨m 179 TCN
®Õn n¨m 40), lÇn ®Çu tiªn nh©n d©n ta ®‰ giµnh vµ gi÷ ®ðîc ®éc lËp trong
h¬n ba n¨m.

N

Đ

Ô

Sa
ng
o à M)
A
.H
QĐ I ỆT N
(V

G

HÀ NỘI

N
Đ. Phú Quốc

Đ. Côn Sơn

B

I

Ể

S
g
ờn
r ư AM)
N
. T
Q Đ (VI ỆT

a

CM YK

H×nh 2. Lðîc ®å khu vùc chÝnh næ ra khëi nghÜa Hai Bµ Trðng

- Em hoy tr×nh bµy tãm t¾t cuéc khëi nghÜa Hai Bµ Trðng theo lðîc ®å trªn.

O¸n hËn trðíc ¸ch ®« hé cña nhµ H¸n, Hai Bµ Trðng ®·
phÊt cê khëi nghÜa, ®ðîc nh©n d©n kh¾p n¬i hðëng øng.
Kh«ng ®Çy mét th¸ng, cuéc khëi nghÜa ®· thµnh c«ng.

Sau h¬n hai thÕ kØ bÞ phong kiÕn phð¬ng B¾c ®« hé, ®©y lµ
lÇn ®Çu tiªn nh©n d©n ta ®· giµnh ®ðîc ®éc lËp.

20

Tr : 21

C©u hái

1. Em h‰y kÓ l¹i cuéc khëi nghÜa cña Hai Bµ Trðng. (Khëi nghÜa næ ra
trong hoµn c¶nh nµo? B¾t ®Çu tõ ®©u vµ diÔn ra nhð thÕ nµo ? Nªu
kÕt qu¶ cña cuéc khëi nghÜa)
2. Em h‰y nªu mét tªn phè, tªn ®ðêng, ®Òn thê hoÆc mét ®Þa danh nµo
®ã nh¾c ta nhí ®Õn khëi nghÜa Hai Bµ Trðng.

Bµi

5

chiÕn th¾ng B¹ch §»ng
do ng« quyÒn l·nh ®¹o
(N¨m 938)
Ng« QuyÒn quª ë x· §ðêng L©m (thÞ x· S¬n T©y, Hµ T©y). ¤ng lµ
ngðêi cã tµi, nªn ®ðîc Dð¬ng §×nh NghÖ(1) g¶ con g¸i cho. §ðîc tin viªn
tðíng KiÒu C«ng TiÔn giÕt Dð¬ng §×nh NghÖ, Ng« QuyÒn ®em qu©n ®i
®¸nh ®Ó b¸o thï. C«ng TiÔn cho ngðêi sang cÇu cøu nhµ Nam H¸n.
Nh©n cí ®ã, nhµ Nam H¸n ®em qu©n sang ®¸nh nðíc ta.
BiÕt tin, Ng« QuyÒn b¾t giÕt KiÒu C«ng TiÔn vµ chuÈn bÞ ®ãn ®¸nh
qu©n Nam H¸n.

Sang ®¸nh nðíc ta lÇn nµy, qu©n Nam H¸n ®ða mét ®¹o qu©n rÊt ®«ng
do Th¸i tö Ho»ng Th¸o chØ huy.

Mòi tiÕn c«ng chÝnh do Ho»ng Th¸o chØ huy ®‰ vðît biÓn, ngðîc s«ng
B¹ch §»ng (Qu¶ng Ninh) tiÕn vµo nðíc ta. Ng« QuyÒn ®‰ dïng kÕ c¾m cäc
gç ®Çu nhän xuèng n¬i hiÓm yÕu ë s«ng B¹ch §»ng. Qu©n Nam H¸n ®Õn
cöa s«ng vµo lóc thuû triÒu lªn, nðíc che lÊp c¸c cäc nhän. Ng« QuyÒn
(1) Dð¬ng §×nh NghÖ lµ ngðêi tËp hîp qu©n d©n ta ®øng lªn ®¸nh ®uæi bän ®« hé
Nam H¸n, giµnh th¾ng lîi (n¨m 931).

21

CM YK

CM YK

Tr : 22

H×nh 1. TrËn B¹ch §»ng n¨m 938 (tranh trðng bµy t¹i B¶o tµng LÞch sö)

cho qu©n b¬i thuyÒn nhÑ ra khiªu chiÕn, võa ®¸nh võa rót lui, nhö cho giÆc
vµo b‰i cäc. Chê lóc thuû triÒu xuèng, khi hµng ngh×n cäc nhän nh« lªn,
qu©n ta mai phôc hai bªn bê s«ng ®æ ra ®¸nh quyÕt liÖt. GiÆc hèt ho¶ng quay
thuyÒn bá ch¹y th× va vµo cäc nhän ; thuyÒn giÆc chiÕc bÞ thñng, chiÕc bÞ
vðíng cäc nªn kh«ng tiÕn, kh«ng lïi ®ðîc. Qu©n ta tiÕp tôc truy kÝch. Qu©n
Nam H¸n chÕt ®Õn qu¸ nöa, Ho»ng Th¸o tö trËn. Qu©n Nam H¸n hoµn toµn
thÊt b¹i.

-Ng« QuyÒn ®o dïng kÕ g× ®Ó ®¸nh giÆc ? KÕt qu¶ ra sao ?

Mïa xu©n n¨m 939, Ng« QuyÒn xðng vð¬ng (Ng« Vð¬ng). Cæ Loa l¹i
®ðîc chän lµm kinh ®«.

ChiÕn th¾ng B¹ch §»ng vµ viÖc Ng« QuyÒn xðng vð¬ng ®‰ chÊm døt
hoµn toµn thêi k× h¬n mét ngh×n n¨m d©n ta sèng dðíi ¸ch ®« hé cña phong
kiÕn phð¬ng B¾c vµ më ra thêi k× ®éc lËp l©u dµi cho d©n téc.
Khi Ng« QuyÒn mÊt, nh©n d©n ®‰ x©y l¨ng ®Ó tðëng nhí «ng.

22

Tr : 23

H×nh 2. L¨ng Ng« QuyÒn ë xo §ðêng L©m (thÞ xo S¬n T©y, Hµ T©y)

Qu©n Nam H¸n kÐo sang ®¸nh nðíc ta. Ng« QuyÒn chØ
huy qu©n d©n ta, lîi dông thuû triÒu lªn xuèng trªn s«ng
B¹ch §»ng, nhö giÆc vµo b·i cäc råi ®¸nh tan qu©n
x©m lðîc (n¨m 938).
Ng« QuyÒn lªn ng«i vua ®· kÕt thóc hoµn toµn thêi k×
®« hé cña phong kiÕn phð¬ng B¾c vµ më ®Çu cho thêi k×
®éc lËp l©u dµi cña nðíc ta.

C©u hái

1. Em h‰y kÓ l¹i trËn qu©n ta ®¸nh th¾ng qu©n Nam H¸n trªn s«ng
B¹ch §»ng.
2. ChiÕn th¾ng B¹ch §»ng cã ý nghÜa nhð thÕ nµo ®èi víi nðíc ta thêi
bÊy giê ?
23

CM YK

CM YK

Tr : 24

Bµi

6

¤n tËp

1. Em h‰y kÎ b¨ng thêi gian dðíi ®©y vµo vë vµ ghi vµo chç chÊm (...)
tªn hai giai ®o¹n lÞch sö mµ c¸c em ®‰ ®ðîc häc tõ bµi 1 ®Õn bµi 5.

Kho¶ng
n¨m 700

N¨m 179 CN

N¨m 938

2. Em h‰y kÎ trôc thêi gian dðíi ®©y vµo vë vµ ghi c¸c sù kiÖn tiªu biÓu
®‰ häc tð¬ng øng víi c¸c mèc thêi gian cho trðíc :
Kho¶ng 700 n¨m

N¨m 179 Cn

N¨m 938

3. Em h‰y kÓ l¹i b»ng lêi hoÆc b»ng bµi viÕt ng¾n hay b»ng h×nh vÏ vÒ
mét trong ba néi dung sau :

a) §êi sèng ngðêi L¹c ViÖt dðíi thêi V¨n Lang (s¶n xuÊt, ¨n, mÆc, ë,
ca h¸t, lÔ héi).

b) Khëi nghÜa Hai Bµ Trðng næ ra trong hoµn c¶nh nµo ? Nªu diÔn biÕn
vµ kÕt qu¶ cña cuéc khëi nghÜa.
c) Tr×nh bµy diÔn biÕn vµ nªu ý nghÜa cña chiÕn th¾ng B¹ch §»ng.

24

Tr : 25

Buæi ®Çu ®éc lËp

(Tõ n¨m 938 ®Õn n¨m 1009)

Buæi ®Çu ®éc lËp cña nðíc ta g¾n víi c¸c triÒu ®¹i Ng« - §inh - TiÒn Lª.

Thêi k× nµy nh©n d©n ta ®· ph¶i ®Êu tranh ®Ó b¶o vÖ nÒn ®éc lËp vµ

7

thèng nhÊt cña ®Êt nðíc.

Bµi

§inh bé lÜnh dÑp lo¹n 12 Sø qu©n
Ng« QuyÒn trÞ v× ®Êt

nðíc ®ðîc 6 n¨m th× mÊt.
TriÒu ®×nh lôc ®ôc, tranh
giµnh nhau ngai vµng. C¸c
thÕ lùc c¸t cø ®Þa phð¬ng

næi dËy, chia c¾t ®Êt nðíc
thµnh 12 vïng, lËp chÝnh

quyÒn riªng, kh«ng phôc
tïng triÒu ®×nh vµ ®¸nh

chiÕm lÉn nhau, sö cò gäi

lµ “lo¹n 12 sø qu©n”. Hai

mð¬i n¨m liªn tiÕp lo¹n l¹c,
®Êt nðíc bÞ chia c¾t, lµng

m¹c, ruéng ®ång bÞ tµn
ph¸. Trong khi ®ã, qu©n thï

ngoµi bê câi ®ang l¨m le
x©m lðîc.

H×nh 1. §inh Bé LÜnh ch¬i trß
®¸nh trËn cê lau (tranh vÏ)

25

CM YK

CM YK

Tr : 26

BÊy giê ë vïng Hoa Lð (Gia ViÔn, Ninh B×nh ngµy nay) cã §inh Bé LÜnh,
mét ngðêi cð¬ng nghÞ, mðu cao vµ cã chÝ lín.

ChuyÖn xða kÓ l¹i r»ng, khi cßn nhá, §inh Bé LÜnh thðêng ch¬i víi trÎ
ch¨n tr©u. ¤ng hay b¾t bän trÎ khoanh tay lµm kiÖu ®Ó ngåi cho chóng rðíc
vµ lÊy b«ng lau lµm cê bµy trËn ®¸nh nhau. TrÎ con xø Êy ®Òu nÓ sî, t«n
lµm anh.

H×nh 2. C¶nh Hoa Lð ngµy nay

Lín lªn gÆp buæi lo¹n l¹c, §inh Bé LÜnh x©y dùng lùc lðîng ë vïng
Hoa Lð, liªn kÕt víi mét sè sø qu©n råi ®em qu©n ®i ®¸nh c¸c sø qu©n
kh¸c. §ðîc nh©n d©n ñng hé nªn «ng ®¸nh ®©u th¾ng ®ã. N¨m 968,
§inh Bé LÜnh thèng nhÊt ®ðîc giang s¬n, lªn ng«i Hoµng ®Õ (§inh Tiªn Hoµng),
®ãng ®« ë Hoa Lð (huyÖn Hoa Lð, Ninh B×nh), ®Æt tªn nðíc lµ §¹i Cå ViÖt
(nðíc ViÖt lín), niªn hiÖu(1) lµ Th¸i B×nh.
-§inh Bé LÜnh ®o lµm ®ðîc viÖc g×?

§Êt nðíc th¸i b×nh ®óng nhð mong muèn cña nh©n d©n. D©n lðu t¸n trë
vÒ quª cò. §ång ruéng trë l¹i xanh tð¬i, ngðêi ngðêi xu«i ngðîc bu«n b¸n.
26

(1) Niªn hiÖu : tªn hiÖu cña vua ®Æt ra khi lªn ng«i ®Ó tÝnh n¨m trong thêi gian trÞ v×.

Tr : 27

Ng« QuyÒn mÊt. §Êt nðíc r¬i vµo c¶nh lo¹n l¹c do
c¸c thÕ lùc phong kiÕn g©y nªn trong h¬n hai mð¬i n¨m.
§inh Bé LÜnh ®· tËp hîp nh©n d©n dÑp lo¹n, thèng
nhÊt l¹i ®Êt nðíc (n¨m 968).

C©u Hái

1. Em h‰y kÓ l¹i t×nh h×nh nðíc ta sau khi Ng« QuyÒn mÊt.
2. Em biÕt g× thªm vÒ thêi th¬ Êu cña §inh Bé LÜnh ?
3. §inh Bé LÜnh ®‰ cã c«ng g× trong buæi ®Çu ®éc lËp cña ®Êt nðíc ?

Bµi

8

Cuéc kh¸ng chiÕn
chèng qu©n Tèng x©m lðîc
lÇn thø nhÊt
(N¨m 981)

N¨m 979, §inh Tiªn Hoµng vµ con trðëng lµ §inh LiÔn bÞ ¸m h¹i. Con
thø lµ §inh Toµn, míi 6 tuæi, lªn ng«i. Lîi dông c¬ héi ®ã, nhµ Tèng ®em
qu©n x©m lðîc nðíc ta. ThÕ nðíc l©m nguy ! Vua cßn qu¸ nhá kh«ng g¸nh
v¸c næi viÖc nðíc. TriÒu ®×nh ®‰ häp bµn ®Ó chän ngðêi chØ huy kh¸ng
chiÕn. Mäi ngðêi ®Æt niÒm tin vµo ThËp ®¹o tðíng qu©n(1) Lª Hoµn. Trong
tiÕng tung h« “V¹n tuÕ”(2) cña qu©n sÜ, mÑ cña vua §inh Toµn lµ Th¸i hËu hä
Dð¬ng bÌn sai ngðêi lÊy ¸o long cæn (¸o thªu rång dµnh cho nhµ vua) trao
(1) ThËp ®¹o tðíng qu©n : tæng chØ huy qu©n ®éi.
(2) V¹n tuÕ : mu«n tuæi, mu«n n¨m.

27

CM YK

CM YK

Tr : 28

H×nh 1. LÔ lªn ng«i vua cña Lª Hoµn (tranh vÏ)

cho Lª Hoµn vµ mêi «ng lªn ng«i vua. Lª Hoµn lªn ng«i (Lª §¹i Hµnh),
lËp ra nhµ Lª (sö cò gäi lµ nhµ TiÒn Lª(1)).
-V× sao Th¸i hËu hä Dð¬ng mêi Lª Hoµn lªn lµm vua ?

Nhµ Lª thay nhµ §inh l‰nh ®¹o cuéc kh¸ng chiÕn chèng qu©n x©m lðîc.

§Çu n¨m 981, qu©n Tèng theo hai ®ðêng thuû, bé å ¹t tiÕn vµo x©m
lðîc nðíc ta. Qu©n thuû tiÕn vµo theo cöa s«ng B¹ch §»ng. Qu©n bé tiÕn
vµo theo ®ðêng L¹ng S¬n.
Vua Lª trùc tiÕp chØ huy binh thuyÒn ra chèng giÆc ë B¹ch §»ng. ¤ng
cho qu©n c¾m cäc ë s«ng B¹ch §»ng ®Ó ng¨n chÆn chiÕn thuyÒn ®Þch.
NhiÒu trËn chiÕn ®Êu ¸c liÖt ®‰ diÔn ra trªn s«ng B¹ch §»ng, cuèi cïng
qu©n thuû bÞ ®¸nh lui.

Trªn bé, qu©n ta còng chÆn ®¸nh qu©n Tèng quyÕt liÖt ë Chi L¨ng
(L¹ng S¬n), buéc chóng ph¶i rót qu©n. Thõa th¾ng, qu©n ta truy kÝch tiªu diÖt
®Þch. Qu©n giÆc chÕt ®Õn qu¸ nöa. Tðíng giÆc bÞ giÕt. Cuéc kh¸ng chiÕn
th¾ng lîi.
(1) Nhµ TiÒn Lª : ®Ó ph©n biÖt víi nhµ HËu Lª do Lª Lîi lËp ra sau khi ®¸nh th¾ng
qu©n Minh (n¨m 1428).

28

Tr : 29

N

N

Đ

Ô

Sa
ng
o à M)
A
.H
QĐ I ỆT N
(V

G

HÀ NỘI

Đ. Phú Quốc

Đ. Côn Sơn

B

I

S
g
ờn
r ư AM)
N
. T
Q Đ (VI ỆT

a

Ể

H×nh 2. Lðîc ®å khu vùc cuéc kh¸ng chiÕn chèng qu©n Tèng (n¨m 981)

_ Dùa vµo lðîc ®å h×nh 2, em hoy tr×nh bµy diÔn biÕn cuéc kh¸ng
chiÕn chèng qu©n Tèng cña qu©n d©n ta.

Cuéc kh¸ng chiÕn chèng qu©n Tèng x©m lðîc th¾ng lîi ®‰ gi÷ v÷ng
®ðîc nÒn ®éc lËp cña nðíc nhµ vµ ®em l¹i cho nh©n d©n ta niÒm tù hµo,
lßng tin ë søc m¹nh cña d©n téc.
Lîi dông t×nh h×nh kh«ng æn ®Þnh cña triÒu ®×nh nhµ
§inh, n¨m 981 qu©n Tèng sang x©m lðîc nðíc ta.

ChiÕn th¾ng B¹ch §»ng, Chi L¨ng ®· chÆn ®ðîc ©m
mðu x©m lðîc cña nhµ Tèng. §éc lËp ®ðîc gi÷ v÷ng.
Nh©n d©n v÷ng tin vµo tiÒn ®å cña d©n téc.

C©u hái

1. Em h‰y tr×nh bµy t×nh h×nh nðíc ta trðíc khi qu©n Tèng sang x©m lðîc.
2. Dùa vµo néi dung vµ h×nh 2 cña bµi, h‰y tr×nh bµy diÔn biÕn chÝnh
cña cuéc kh¸ng chiÕn chèng qu©n Tèng x©m lðîc.
3. Em h‰y tr×nh bµy kÕt qu¶ cuéc kh¸ng chiÕn chèng qu©n Tèng
x©m lðîc.
29

CM YK

CM YK

Tr : 30

Nðíc ®¹i viÖt thêi lý

(Tõ n¨m 1009 ®Õn n¨m 1226)

Bµi

9

Nhµ lý dêi ®« ra th¨ng long

N¨m 1005, Lª §¹i Hµnh mÊt. Lª Long §Ünh lªn lµm vua. Nhµ vua

tÝnh t×nh b¹o ngðîc nªn lßng ngðêi rÊt o¸n giËn. BÊy giê trong triÒu cã
viªn quan tªn lµ Lý C«ng UÈn. ¤ng vèn th«ng minh, v¨n vâ ®Òu tµi, ®øc

®é c¶m ho¸ ®ðîc lßng ngðêi. Do vËy, khi vua Lª Long §Ünh mÊt, c¸c

quan trong triÒu ®· t«n Lý C«ng UÈn lªn lµm vua. §ã lµ vua Lý Th¸i Tæ.

Nhµ TiÒn Lª chÊm døt, nhµ Lý b¾t ®Çu tõ ®©y (n¨m 1009).

Mïa xu©n n¨m 1010, mét lÇn
tõ kinh ®« Hoa Lð trë l¹i th¨m
quª nhµ ë Cæ Ph¸p (B¾c Ninh),
Lý Th¸i Tæ cã ghÐ qua thµnh cò
§¹i La (nay lµ Hµ Néi). Vua thÊy
®©y lµ vïng ®Êt ë trung t©m ®Êt
nðíc, ®Êt réng l¹i b»ng ph¼ng,
d©n cð kh«ng khæ v× ngËp lôt,
mu«n vËt phong phó tèt tð¬i.
Cµng nghÜ, vua cµng tin r»ng
muèn cho con ch¸u ®êi sau x©y
dùng ®ðîc cuéc sèng Êm no th×
ph¶i dêi ®« tõ miÒn nói chËt hÑp
Hoa Lð vÒ vïng ®Êt ®ång b»ng
réng lín mµu mì nµy.

Mïa thu n¨m Êy, kinh ®« ®ðîc
dêi ra thµnh §¹i La. Lý Th¸i Tæ
ph¸n truyÒn ®æi tªn §¹i La thµnh
30

H×nh 1. Tðîng Lý Th¸i Tæ (Hµ Néi)

Tr : 31

Th¨ng Long(1). §Õn ®êi vua Lý Th¸nh T«ng, nðíc ta ®ðîc ®æi tªn lµ §¹i ViÖt.
_ Vua Lý Th¸i Tæ suy nghÜ nhð thÕ nµo mµ quyÕt ®Þnh dêi ®« vÒ thµnh
§¹i La ?

T¹i kinh thµnh Th¨ng Long, nhµ Lý cho x©y dùng nhiÒu l©u ®µi, cung
®iÖn, ®Òn chïa. Nh©n d©n tô häp lµm ¨n ngµy cµng ®«ng, t¹o nªn nhiÒu
phè, nhiÒu phðêng nhén nhÞp, vui tð¬i.

H×nh 2. Mét sè hiÖn vËt cña kinh ®« Th¨ng Long (thêi Lý)

Tõ ®ã, Th¨ng Long (Hµ Néi ngµy nay) víi h×nh ¶nh “Rång bay lªn”
ngµy cµng ®Ñp ®Ï vµ trë thµnh niÒm tù hµo cña ngðêi d©n ®Êt ViÖt.
§ðîc t«n lªn lµm vua, Lý C«ng UÈn (Lý Th¸i Tæ)
dêi kinh ®« ra §¹i La vµ ®æi tªn lµ Th¨ng Long. Sau ®ã
Lý Th¸nh T«ng ®æi tªn nðíc lµ §¹i ViÖt.
Th¨ng Long cã nhiÒu l©u ®µi, cung ®iÖn, ®Òn chïa.
D©n cð tô häp vÒ Th¨ng Long ngµy mét ®«ng.
(1) Th¨ng Long : rång bay lªn.

31

CM YK

CM YK

Tr : 32

C©u hái

1. V× sao Lý Th¸i Tæ chän vïng ®Êt §¹i La lµm kinh ®« ?
2. Em biÕt Th¨ng Long cßn cã nh÷ng tªn gäi nµo kh¸c n÷a ?

Bµi

10

Chïa thêi lý
§¹o PhËt ®ðîc du nhËp vµo nðíc ta tõ rÊt sím. §¹o PhËt d¹y ngðêi ta
ph¶i thð¬ng yªu ®ång lo¹i, ph¶i biÕt nhðêng nhÞn nhau, gióp ®ì ngðêi gÆp
khã kh¨n, kh«ng ®ðîc ®èi xö tµn ¸c víi loµi vËt,... Nh÷ng ®iÒu nµy phï hîp
víi lèi sèng vµ c¸ch nghÜ cña ngðêi ViÖt, nªn sím ®ðîc ngðêi ViÖt tiÕp
nhËn vµ tin theo. §Õn thêi Lý,
®¹o PhËt trë nªn rÊt thÞnh ®¹t.
- V× sao d©n ta tiÕp thu
®¹o PhËt ?
Dðíi thêi Lý, ®¹o PhËt
®ðîc truyÒn b¸ réng r‰i trong
c¶ nðíc. C¸c vua nhµ Lý nhð
Lý Th¸i Tæ, Lý Th¸i T«ng,
Lý Th¸nh T«ng, Lý Nh©n T«ng
®Òu theo ®¹o PhËt. NhiÒu nhµ
sð ®ðîc gi÷ cð¬ng vÞ quan
träng trong triÒu ®×nh.
Thêi Lý, chïa mäc lªn
kh¾p kinh thµnh, lµng x‰.
TriÒu ®×nh bá tiÒn ra x©y dùng
hµng tr¨m ng«i chïa. ë c¸c
H×nh 1. Tðîng PhËt A-di-®µ
lµng, nh©n d©n còng ®ãng gãp
(chïa PhËt TÝch, B¾c Ninh)
32

Tr : 33

tiÒn cña x©y dùng chïa, hÇu nhð
lµng x‰ nµo còng cã chïa.
- Nh÷ng sù viÖc nµo cho ta
thÊy dðíi thêi Lý, ®¹o PhËt rÊt
thÞnh ®¹t ?

Chïa lµ n¬i tu hµnh cña c¸c nhµ
sð vµ còng lµ n¬i tæ chøc lÔ b¸i cña
®¹o PhËt. Chïa cßn lµ trung t©m v¨n
ho¸ cña c¸c lµng x‰.
-Thêi Lý, chïa ®ðîc sö dông
vµo viÖc g× ?
Chïa thêi Lý ®ðîc x©y dùng
víi quy m« lín. NhiÒu ng«i chïa
cã kiÕn tróc ®éc ®¸o.

H×nh 2. Chïa Mét Cét (Hµ Néi)

NÒn chïa Gi¹m (B¾c Ninh) víi di tÝch

cßn l¹i gåm 3 cÊp, tr¶i réng trªn mét khu
®Êt dµi gÇn 120m, réng gÇn 70m. Chïa

Mét Cét (Hµ Néi) ®ðîc x©y dùng trªn mét
cét ®¸ lín, dùng gi÷a hå, tðîng trðng cho
b«ng sen në trªn mÆt nðíc. Tr×nh ®é ®iªu

kh¾c tinh vi, thanh tho¸t, ®ðîc thÓ hiÖn
trªn c¸c tðîng PhËt trong chïa.

H×nh 3. Chïa Keo (Th¸i B×nh)

33

CM YK

CM YK

Tr : 34

§Õn thêi Lý, ®¹o PhËt rÊt ph¸t triÓn. Chïa lµ n¬i tu
hµnh cña c¸c nhµ sð, lµ n¬i sinh ho¹t v¨n ho¸ cña céng
®ång vµ lµ c«ng tr×nh kiÕn tróc ®Ñp.

C©u hái

1. V× sao dðíi thêi Lý nhiÒu chïa ®ðîc x©y dùng ?
2. Em h‰y m« t¶ ng«i chïa mµ em biÕt (cã thÓ qua tranh, ¶nh hoÆc
nghe kÓ l¹i).

Bµi

11

Cuéc kh¸ng chiÕn
chèng qu©n tèng x©m lðîc
lÇn thø hai
(1075 - 1077)

Sau thÊt b¹i lÇn thø nhÊt (981), nhµ Tèng chða tõ bá ©m mðu x©m lðîc
nðíc ta. Tõ n¨m 1068, nhµ Tèng r¸o riÕt chuÈn bÞ x©m lðîc nðíc ta ®Ó gi¶i
quyÕt khã kh¨n trong nðíc vµ g©y thanh thÕ víi c¸c nðíc l¸ng giÒng.

Lý Thðêng KiÖt ®ðîc triÒu ®×nh giao cho chØ huy cuéc kh¸ng chiÕn
chèng qu©n Tèng x©m lðîc. ¤ng chñ trð¬ng “ngåi yªn ®îi giÆc kh«ng
b»ng ®em qu©n ®¸nh trðíc ®Ó chÆn thÕ m¹nh cña giÆc”. Cuèi n¨m 1075,
Lý Thðêng KiÖt chia qu©n thµnh hai ®¹o qu©n thuû, bé bÊt ngê ®¸nh vµo n¬i
tËp trung qu©n lð¬ng cña nhµ Tèng ë Ung Ch©u, Kh©m Ch©u, Liªm Ch©u
(Trung Quèc), råi rót vÒ.

-Lý Thðêng KiÖt cho qu©n ®¸nh sang ®Êt nhµ Tèng ®Ó lµm g× ?
Trë vÒ nðíc, Lý Thðêng KiÖt chñ ®éng cho x©y dùng phßng tuyÕn trªn
bê phÝa nam s«ng Nhð NguyÖt (mét khóc cña s«ng CÇu). §ðîc tin ®ã, vua
t«i nhµ Tèng véi v‰ tiÕn hµnh x©m lðîc nðíc ta. Cuèi n¨m 1076, nhµ Tèng
34

Tr : 35

cho 10 v¹n bé binh, 1 v¹n ngùa, 20 v¹n d©n phu, dðíi sù chØ huy cña
tðíng Qu¸ch Quú, theo ®ðêng bé å ¹t kÐo vµo nðíc ta. T¹i c¸c phßng
tuyÕn biªn giíi, qu©n ta ®¸nh nh÷ng trËn nhá nh»m c¶n bðíc tiÕn cña giÆc.
Qu©n Tèng tiÕn tíi bê phÝa b¾c s«ng Nhð NguyÖt. Chóng tá ra lóng tóng v×
trðíc mÆt lµ s«ng vµ bªn kia lµ mét chiÕn luü rÊt kiªn cè.
Qu¸ch Quú nãng lßng chê qu©n thuû tiÕn vµo ®Ó phèi hîp vðît s«ng.
Nhðng qu©n thuû cña chóng ®‰ bÞ qu©n ta chÆn ®øng ngoµi bê biÓn.
Qu¸ch Quú liÒu m¹ng cho qu©n ®ãng bÌ tæ chøc tiÕn c«ng. Hai bªn giao
chiÕn ¸c liÖt. Phßng tuyÕn s«ng Nhð NguyÖt cã lóc tðëng nhð s¾p vì.

Lðîc ®å trËn chiÕn t¹i phßng tuyÕn s«ng Nhð NguyÖt

Tð¬ng truyÒn, trong ®ªm tèi, tõ ®Òn thê bªn s«ng bçng vang lªn tiÕng
ng©m bµi th¬ :

S«ng nói nðíc Nam, vua Nam ë,
Rµnh rµnh ®Þnh phËn ë s¸ch trêi.
Cí sao lò giÆc sang x©m ph¹m,
Chóng bay sÏ bÞ ®¸nh t¬i bêi.

(DÉn theo LÞch sö ViÖt Nam, TËp I,

NXB Khoa häc x‰ héi, H., 1971)

TiÕng ng©m ©m vang cïng víi tiÕng trèng, tiÕng hß reo Çm Çm nhð
sÊm ®éng. Hµng v¹n bã ®uèc bõng s¸ng.

35

CM YK

CM YK

Tr : 36

Lý Thðêng KiÖt thóc qu©n lÆng lÏ vðît s«ng råi bÊt ngê ®¸nh th¼ng vµo
doanh tr¹i giÆc. Qu©n giÆc khiÕp ®¶m trðíc cuéc ph¶n c«...