LỊCH SỬ

TỈNH HẢI DƯƠNG Tập II (Từ năm 905 đến năm 1883)
HỘI ĐỒNG CHỈ ĐẠO BIÊN SOẠN

Đồng chí PHẠM XUÂN THĂNG

Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy,
Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh, Chủ tịch Hội đồng

Đồng chí LÊ VĂN HIỆU

Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn
đại biểu Quốc hội tỉnh, Phó Chủ tịch Hội đồng

Đồng chí TRIỆU THẾ HÙNG

Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh,
Phó Chủ tịch Hội đồng

BAN CHỈ ĐẠO ĐỀ ÁN BIÊN SOẠN
Đồng chí TRIỆU THẾ HÙNG

Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh,
Trưởng ban

Đồng chí NGUYỄN MINH HÙNG

Tỉnh ủy viên, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh,
Phó Trưởng ban Thường trực

Đồng chí NGUYỄN THÀNH TRUNG

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch,
Phó Trưởng ban

Đồng chí NGUYỄN HỒNG SƠN

Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy,
Trưởng Ban Tổ chức Tỉnh ủy, Thành viên

Đồng chí NGUYỄN QUANG PHÚC

Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy,
Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Thành viên

Đồng chí NGUYỄN HUY THĂNG

Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Chỉ huy trưởng
Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Thành viên

Đồng chí NGUYỄN ĐỨC TUẤN

Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh, Thành viên

Đồng chí NGUYỄN THỊ VIỆT NGA

Tỉnh ủy viên, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội
chuyên trách tỉnh, Thành viên

Đồng chí NGUYỄN TRỌNG HƯNG

Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Tài chính, Thành viên

Đồng chí PHẠM MẠNH HÙNG

Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Nội vụ, Thành viên

Đồng chí NGUYỄN HẢI BÌNH

Tỉnh ủy viên, Tổng Biên tập Báo Hải Dương,
Giám đốc Đài Phát thanh và Truyền hình tỉnh,
Thành viên

Đồng chí LƯƠNG VĂN VIỆT

Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo,
Thành viên

4

Đồng chí LÊ HỒNG DIÊN

Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư,
Thành viên

Đồng chí TRƯƠNG VĂN HƠN

Chánh Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh,
Thành viên

Đồng chí TRẦN ANH TUẤN

Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ, Thành viên

Đồng chí VŨ ĐÌNH TIẾN

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch,
Thành viên

Đồng chí NGUYỄN THỊ HUÊ

Giám đốc Bảo tàng tỉnh, Thành viên

HỘI ĐỒNG BIÊN SOẠN
Đồng chí NGUYỄN THÀNH TRUNG

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch,
Chủ tịch

Đồng chí VŨ ĐÌNH TIẾN

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch,
Phó Chủ tịch Thường trực

Đồng chí LÊ VĂN BẰNG

Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch

Đồng chí LÊ LƯƠNG THỊNH

Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ,
Thành viên

Đồng chí TĂNG BÁ HOÀNH

Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử tỉnh, Thành viên

Đồng chí VŨ TRƯỜNG SƠN

Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa, Sở Văn
hóa, Thể thao và Du lịch, Thành viên

Đồng chí NGUYỄN THỊ HUÊ

Giám đốc Bảo tàng tỉnh, Thành viên kiêm Thư ký

BAN BIÊN SOẠN TẬP II
PGS.TS. NGUYỄN ĐỨC NHUỆ

Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, Chủ biên

TS. LÊ QUANG CHẮN

Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, Thành viên

TS. NGÔ VŨ HẢI HẰNG

Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, Thành viên

TS. NGUYỄN KHẮC MINH

Nguyên Giám đốc Ban quản lý di tích Côn Sơn Kiếp Bạc tỉnh Hải Dương, Thành viên

TS. LÊ THÙY LINH

Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, Thành viên

5

LỊCH SỬ

TỈNH HẢI DƯƠNG Tập II (Từ năm 905 đến năm 1883)

TS. NGUYỄN VĂN BẢO

Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, Thành viên

ThS. VŨ ĐÌNH TIẾN

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải
Dương, Thành viên

ThS. NGUYỄN THỊ HUÊ

Bảo tàng tỉnh Hải Dương, Thành viên

ThS. PHẠM THỊ QUẾ LIÊN

Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, Thành viên

ThS. VŨ TRƯỜNG SƠN

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương,
Thành viên

ThS. BÙI VĂN ĐẠT

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương,
Thành viên

ThS. BÙI VĂN HUỲNH

Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, Thành viên

ThS. NGUYỄN THỊ THU HƯƠNG

Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, Thành viên

ThS. LÊ THỊ BÉ

Ban quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc tỉnh
Hải Dương, Thành viên

HIỆU ĐÍNH BẢN THẢO: HỘI KHOA HỌC LỊCH SỬ TỈNH HẢI DƯƠNG

6

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

H

ải Dương thuộc vùng đất cổ ở đồng bằng sông Hồng - một trong những
cái nôi của nền văn minh sông Hồng. Đây là vùng đất tiếp giáp từ
kinh đô Thăng Long - trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của cả

nước, kéo dài tới bờ Biển Đông. Chính vì vậy, văn minh sông Hồng, văn hóa Thăng
Long đã trực tiếp tác động và kết tinh nên nhiều thành tựu rực rỡ trên mảnh đất
này. Án ngữ vị trí trọng yếu trên các tuyến huyết mạch cả đường bộ, đường thủy và
đường sắt, nối liền với các tỉnh và thành phố trong khu vực, tỉnh Hải Dương có điều
kiện địa lý và tự nhiên tương đối thuận lợi để phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội,
củng cố quốc phòng, an ninh.
Là vùng “địa linh nhân kiệt” nên Xứ Đông - Hải Dương không chỉ là nơi sinh
ra nhiều danh nhân mà còn là nơi thu hút, quy tụ được nhiều nhân tài lỗi lạc khắp
bốn phương về đây lập nghiệp. Không phải ngẫu nhiên mà Lê Đại Hành lại chọn núi
rừng An Lạc (nay thuộc thành phố Chí Linh) để đóng đại bản doanh chỉ huy trận
Bạch Đằng lịch sử đánh tan quân Tống năm 981, bảo vệ nền độc lập, tự chủ của
dân tộc Việt Nam. Hải Dương có đền Kiếp Bạc là nơi xưa kia được Hưng Đạo Vương
Trần Quốc Tuấn chọn làm trung tâm chỉ huy của phòng tuyến quân sự vùng Đông
Bắc, kéo dài từ biên giới Lạng Sơn ra Biển Đông, nhằm tạo thế trận đánh thắng giặc
Mông - Nguyên lần thứ hai năm 1285 và lần thứ ba năm 1288; có danh thắng Côn
Sơn không chỉ là quê cha đất tổ mà còn là nơi người anh hùng, danh nhân văn hóa
Nguyễn Trãi gắn bó những năm tháng tuổi thơ, đồng thời cũng là nơi ông về trí sĩ,
dựng nhà, mài mực, viết nên những tác phẩm có giá trị to lớn về sử học, văn học, triết
học, quân sự, ngoại giao và trở thành những di sản quý báu lưu truyền hậu thế; có núi

7

LỊCH SỬ

TỈNH HẢI DƯƠNG Tập II (Từ năm 905 đến năm 1883)

Phượng Hoàng, nơi “Vạn thế sư biểu” Chu Văn An về ở ẩn, dạy học và sau này nhân
dân đã dựng đền thờ ông ở đây. Đó đều là những nhân vật lịch sử vĩ đại của dân tộc,
đã gắn bó máu thịt với mảnh đất Hải Dương. Cuộc đời, sự nghiệp của các danh nhân
cùng quá trình lao động sáng tạo của nhân dân qua nhiều thế hệ đã làm cho Hải
Dương trở thành “đất học”, “đất danh hương”, “đất văn hiến”, với nhiều truyền thống
quý báu, với một kho tàng văn hóa phong phú, đa dạng và độc đáo. Đó là một khối
lượng lớn văn hóa vật thể và phi vật thể giá trị, với hàng ngàn di tích lịch sử, hàng
trăm làng nghề lâu đời, nhiều sản phẩm văn hóa ẩm thực và lễ hội truyền thống đặc
sắc, nhiều sinh hoạt văn nghệ dân gian nổi tiếng như hát chèo, hát đối, hát trống
quân và rất nhiều bài ca dao, dân ca làm say đắm lòng người.
Lịch sử Hải Dương luôn gắn liền với lịch sử dân tộc và có những đóng góp quan
trọng, nổi bật trong suốt những bước thăng trầm của công cuộc dựng nước, giữ nước,
bảo vệ đất nước. Con người Hải Dương dũng cảm, kiên cường, bản lĩnh và sáng tạo,
thường tiên phong và lập nên nhiều chiến công hiển hách trong các cuộc kháng chiến
chống xâm lăng, cũng như những thành tựu to lớn trong quá trình xây dựng và phát
triển quê hương, đất nước.
Ngay từ xưa, Hải Dương đã được đánh giá là “phên giậu” phía đông bảo vệ kinh
thành Thăng Long trong các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược phương Bắc của
lịch sử Việt Nam thời trung đại. Trong lịch sử hiện đại, Hải Dương là nơi phong trào
công nhân phát triển mạnh mẽ, là địa bàn đứng chân của nhiều tổ chức cách mạng dưới
sự lãnh đạo của Đảng, là một trong những địa phương giành thắng lợi và giành chính
quyền sớm nhất cả nước trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đồng thời nổi tiếng
với “Sấm đường 5”, “Ba sẵn sàng”, “Cô du kích Lai Vu” và những đóng góp xứng đáng về
sức người, sức của trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ
của dân tộc. Trong sự nghiệp đổi mới, đặc biệt là từ khi tái lập tỉnh đến nay,
Hải Dương không ngừng nỗ lực phát huy truyền thống của quê hương và đạt được
nhiều thành tựu to lớn trên mọi lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội, phấn đấu vươn
lên trở thành một trong những tỉnh công nghiệp hàng đầu cả nước.
Nhằm lưu giữ và giới thiệu những giá trị lịch sử về vùng đất và con người
Hải Dương, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, nâng cao lòng tự hào
về quê hương, đất nước, động viên cán bộ và nhân dân toàn tỉnh, đặc biệt là thế hệ
trẻ ra sức học tập, công tác, phấn đấu hoàn thành nhiệm vụ trong giai đoạn mới,

8

Lời Nhà xuất bản
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản bộ sách Lịch sử tỉnh Hải Dương,
gồm 4 tập:
Lịch sử tỉnh Hải Dương, tập I (từ khởi thủy đến năm 905), do TS. Lê Đình
Phụng và PGS.TS. Lại Văn Tới đồng chủ biên, dựng lại một chặng đường dài lịch
sử trên vùng đất Hải Dương, từ buổi đầu dựng nước đến đầu thế kỷ X (năm 905),
với sự xuất hiện của con người, hình thành nền văn minh dựng nước, chịu ách đô
hộ của các triều đại phong kiến phương Bắc và các cuộc đấu tranh kiên cường chống
Bắc thuộc.
Lịch sử tỉnh Hải Dương, tập II (từ năm 905 đến năm 1883), do PGS.TS. Nguyễn Đức
Nhuệ chủ biên, dựng lại lịch sử Hải Dương suốt 9 thế kỷ trong thời kỳ trung đại kể từ
sự kiện Khúc Thừa Dụ giành quyền tự chủ đến khi thực dân Pháp đánh chiếm thành
Hải Dương lần thứ hai ngày 19/8/1883.
Lịch sử tỉnh Hải Dương, tập III (từ năm 1883 đến năm 1945), do GS.TS. Nguyễn
Văn Khánh và GS.TS. Phạm Hồng Tung đồng chủ biên, dựng lại lịch sử Hải Dương từ
sau khi bị thực dân Pháp xâm lược và quá trình nhân dân Hải Dương đứng lên đấu
tranh chống thực dân Pháp, giành độc lập dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng đến khi
giành chính quyền thành công trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Lịch sử tỉnh Hải Dương, tập IV (từ năm 1945 đến năm 2015), do PGS.TS. Nguyễn
Văn Nhật chủ biên, dựng lại quá trình nhân dân Hải Dương dưới sự lãnh đạo của
Đảng đã cùng nhân dân cả nước kinh qua 9 năm trường kỳ kháng chiến chống thực
dân Pháp (1945 - 1954), 21 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội và kháng chiến chống Mỹ,
cứu nước đầy hy sinh và gian khổ (1954 - 1975), 10 năm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
sau chiến tranh trong cơ chế cũ với nhiều khó khăn và thách thức (1975 - 1985), từ
năm 1986 đến năm 2015 là thời kỳ tiến hành công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế,
thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
Để bạn đọc tiện theo dõi, ở mỗi tập của bộ sách, chúng tôi đều trình bày Lời Nhà
xuất bản, Lời giới thiệu của đồng chí Bí thư Tỉnh ủy và Lời nói đầu của Ban Biên soạn
từng tập. Riêng tập IV có phần Tổng luận bộ sách, khái quát lại toàn bộ tiến trình
lịch sử hào hùng của vùng đất Xứ Đông - Hải Dương.
Bộ sách là kết quả của sự chỉ đạo tập trung, thống nhất, khoa học của Tỉnh
ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh

9

LỊCH SỬ

TỈNH HẢI DƯƠNG Tập II (Từ năm 905 đến năm 1883)

Hải Dương; quá trình làm việc khẩn trương, công phu, nghiêm túc, trách nhiệm của
tập thể nhóm nghiên cứu, biên soạn và sự phối hợp chặt chẽ của các cấp ủy địa phương;
sự cộng tác, giúp đỡ nhiệt tình của các nhà khoa học, các chuyên gia hàng đầu đã có
những đóng góp quý báu để hoàn thành bộ sách.
Lịch sử tỉnh Hải Dương là một bộ sách quý, có giá trị lớn, với khối lượng thông
tin, kiến thức đồ sộ, nên mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình biên soạn, biên
tập và xuất bản, song bộ sách khó tránh khỏi những sơ suất, thiếu sót, rất mong
nhận được ý kiến đóng góp của độc giả trong và ngoài tỉnh Hải Dương để bộ sách được
hoàn thiện hơn trong lần xuất bản sau.
Xin trân trọng giới thiệu bộ sách cùng bạn đọc.
Tháng 12 năm 2021
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

10

LỜI GIỚI THIỆU

T

rong tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước trải hàng nghìn năm
của dân tộc ta, mảnh đất, con người Xứ Đông - Hải Dương đã có
nhiều cống hiến to lớn và giữ vị trí quan trọng. Đây là vùng đất có

lịch sử lâu đời, giàu truyền thống văn hóa và cách mạng, là một trong những
cái nôi của nền văn minh sông Hồng, của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trải qua
hành trình dựng nước và giữ nước, cộng đồng cư dân nơi đây đã chung sức
đồng lòng để chinh phục tự nhiên, tổ chức xã hội, lao động sản xuất và đấu
tranh bảo vệ quê hương, đất nước, góp phần xứng đáng viết nên những trang
sử hào hùng của dân tộc. Là một bộ phận không thể tách rời của Tổ quốc
Việt Nam thân yêu, Hải Dương vừa mang những đặc điểm chung, vừa tạo
được cho mình một bản sắc Xứ Đông độc đáo, góp phần làm phong phú, sinh
động thêm truyền thống dân tộc Việt Nam.
Tuy nhiên, cho đến nay, Hải Dương vẫn chưa có một bộ thông sử xứng
tầm với vị thế của tỉnh trong lịch sử dân tộc. Chính vì thế, ngày 06/8/2015, Ủy ban
nhân dân tỉnh Hải Dương đã ban hành Quyết định số 2028/QĐ-UBND về
việc phê duyệt Đề án biên soạn Lịch sử tỉnh Hải Dương (từ khởi thủy đến
năm 2015). Theo đó, từ năm 2015, dưới sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, Hội đồng nhân
dân, Ủy ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hải Dương,
việc nghiên cứu, biên soạn bộ lịch sử được triển khai thực hiện. Tham gia biên
soạn công trình có các nhà nghiên cứu thuộc các cơ quan như: Viện Sử học,
Viện Khảo cổ học, Viện Nghiên cứu Kinh thành (Viện Hàn lâm Khoa học xã
hội Việt Nam); Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Trường Đại học
Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội); Viện Lịch sử Đảng
(Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh); Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Hải Dương;
11

LỊCH SỬ

TỈNH HẢI DƯƠNG Tập II (Từ năm 905 đến năm 1883)

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương và Hội Khoa học Lịch sử
tỉnh Hải Dương. Với tinh thần làm việc khoa học, đồng thuận và ý thức trách
nhiệm cao, các tác giả đã dày công sưu tầm, khai thác, khảo cứu tài liệu ở địa
phương và các kho lưu trữ, thư viện ở Trung ương nhằm bổ sung nguồn tài
liệu mới, có giá trị khoa học. Ngoài ra, nhóm tác giả kế thừa có chọn lọc những
thành quả của các công trình nghiên cứu về Hải Dương đã được công bố ở
trong nước và nước ngoài.
Bộ Lịch sử tỉnh Hải Dương gồm 4 tập, với mong muốn tái hiện quá
trình lịch sử dựng nước và giữ nước, sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất
đất nước cũng như xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của con người Xứ Đông trên
vùng đất Hải Dương; bước đầu tổng kết và rút ra những bài học lịch sử, giáo
dục truyền thống yêu quê hương, đất nước, đoàn kết đấu tranh, anh hùng bất
khuất trong chiến đấu, chịu khó, cần cù, thông minh, sáng tạo trong lao động
của người dân Hải Dương nói riêng và người dân Việt Nam nói chung.
Lịch sử tỉnh Hải Dương, tập I (từ khởi thủy đến năm 905) do
TS. Lê Đình Phụng và PGS.TS. Lại Văn Tới đồng chủ biên, có sự tham gia
biên soạn của các nhà khoa học thuộc Viện Khảo cổ học, Viện Nghiên cứu
Kinh thành, Viện Sử học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và
các nhà nghiên cứu của tỉnh Hải Dương.
Tập I tái dựng chặng đường dài lịch sử, từ buổi bình minh dựng nước đến
đầu thế kỷ X (năm 905), một thời kỳ lịch sử giữ vị trí quan trọng là tầng nền
trên vùng đất Hải Dương, được coi là tiền đề, động lực cho các thời kỳ lịch sử
tiếp theo. Với những điều kiện thuận lợi về tự nhiên, vùng đất Hải Dương là
một trong những cái nôi sinh sống của con người từ thời tiền sử mà dấu vết
để lại tại hang Thánh Hóa, núi Nhẫm Dương (nay thuộc phường Duy Tân,
thị xã Kinh Môn). Theo dòng chảy chung của lịch sử dân tộc, trên vùng đất
Hải Dương đã xuất hiện các cộng đồng cư trú cùng xây dựng cuộc sống, tổ chức
xã hội, hình thành nên bản sắc văn hóa, là một trong những hạt nhân có mặt
từ buổi đầu dựng nước dưới chính thể của Nhà nước Văn Lang - Âu Lạc. Sau
thời đại Văn Lang - Âu Lạc, cùng chung số phận dân tộc, Hải Dương bước vào
thời kỳ chịu sự đô hộ của các triều đại phong kiến phương Bắc. Với tinh thần
bất khuất, khát vọng độc lập, người Hải Dương đã tham gia tích cực và có
những đóng góp quan trọng vào các cuộc nổi dậy giành độc lập dân tộc dưới thời
Hai Bà Trưng, Bà Triệu, khởi nghĩa Lý Bí và công cuộc xây dựng Nhà nước
12

Lời giới thiệu

Vạn Xuân,... Truyền thống yêu nước, tinh thần bất khuất, ý thức độc lập dân
tộc được gìn giữ, bồi đắp trong hơn nghìn năm chống Bắc thuộc đã được người
dân Hải Dương phát huy trong những thời kỳ tiếp theo, làm nên tính cách
điển hình “chuộng nghĩa, giữ tiết... hăng hái việc công”.
Trong đêm trường Bắc thuộc, vượt qua muôn vàn khó khăn khắc nghiệt,
người Hải Dương từng bước xây dựng quê hương ngày càng phát triển trên
nhiều lĩnh vực. Với tri thức kinh nghiệm kế thừa từ các thế hệ dựng nước,
việc khai phá đất đai, khai hoang, khẩn hóa đã hình thành nền sản xuất nông
nghiệp truyền thống. Cùng với nông nghiệp là sự tiếp thu, chọn lọc những
kỹ thuật sản xuất, nghề sản xuất vật liệu xây dựng, gốm sứ bên cạnh những
nghề thủ công truyền thống như dệt vải, đúc kim loại, tạo nên nhiều loại vật
dụng phong phú phục vụ cuộc sống.
Là một bộ phận trong lịch sử dân tộc, từ khởi thủy con người sinh sống
trên địa bàn Hải Dương đã góp phần xây dựng nên bản sắc văn hóa dân tộc.
Những phong tục, tập quán sinh hoạt xã hội phù hợp với quan niệm, nhận
thức của cộng đồng xuất hiện, hình thành những tín ngưỡng, nghi lễ như tục
thờ cúng hiện tượng tự nhiên (thần đất, thần sông, thần núi, thần cây...) hay
tục thờ cúng tổ tiên, nghi lễ hôn nhân cưới hỏi, tang ma..., tạo nên nền tảng
văn hóa, tư tưởng vững chắc trong các cộng đồng chống lại chính sách đồng
hóa của các triều đại phong kiến Trung Quốc. Trong thời kỳ nghìn năm bị đô
hộ, đồng hóa, Hải Dương là nơi đã tiếp thu và dung dưỡng Phật giáo, Nho giáo,
Đạo giáo hội nhập với truyền thống văn hóa bản địa góp phần làm phong phú
đời sống tinh thần của cộng đồng. Những điều kiện kinh tế, văn hóa cùng
tinh thần độc lập dân tộc đã hun đúc, tôi rèn bản lĩnh, nhân cách con người
Xứ Đông, làm tiền đề để sau này tham gia vào quá trình giành độc lập và phục
hưng văn hóa dân tộc trong những thời kỳ lịch sử tiếp theo của dân tộc.
Lịch sử tỉnh Hải Dương, tập II (từ năm 905 đến năm 1883) do PGS.TS.
Nguyễn Đức Nhuệ chủ biên. Tham gia biên soạn tập II là các nhà nghiên cứu
của Viện Sử học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) và các nhà nghiên
cứu của tỉnh Hải Dương. Tập II được bắt đầu từ năm 905 gắn với sự kiện hào
trưởng đất Hồng Châu là Khúc Thừa Dụ lãnh đạo nhân dân đứng lên giành
quyền tự chủ từ chính quyền đô hộ nhà Đường. Dấu mốc năm 905 được coi
là khởi đầu cho lịch sử Việt Nam thời trung đại, tạo cơ sở và nền móng cho
Ngô Vương Quyền xây dựng nền độc lập, tự chủ lâu dài của dân tộc Việt Nam
13

LỊCH SỬ

TỈNH HẢI DƯƠNG Tập II (Từ năm 905 đến năm 1883)

sau đại thắng Bạch Đằng đánh tan quân xâm lược Nam Hán cuối năm Mậu
Tuất (năm 938). Tập II cũng tạm kết vào năm 1883, gắn với sự kiện thực dân
Pháp đánh chiếm thành Hải Dương lần thứ hai vào ngày 19/8/1883.
Trong hơn chín thế kỷ với biết bao thăng trầm của lịch sử, sự hưng vong,
thịnh suy của các triều đại quân chủ, nhưng quốc gia Đại Cồ Việt, Đại Việt,
Việt Nam đến Đại Nam vẫn trường tồn và ngày càng phát triển, cương vực
ngày càng mở rộng, khẳng định vị thế của một cường quốc trong khu vực.
Trong tiến trình lịch sử ấy, nhân dân Hải Dương đã có những cống hiến xuất
sắc trên nhiều lĩnh vực, góp phần quan trọng trong sự nghiệp xây dựng,
phát triển đất nước và kháng chiến chống ngoại xâm, bảo vệ nền độc lập, tự
chủ. Ngay từ buổi đầu của nền độc lập, tự chủ, người dân Hải Dương đã tích
cực tham gia vào cuộc tấn công phủ Tống Bình (thời họ Khúc, họ Dương);
đóng góp sức người, sức của làm nên đại thắng Bạch Đằng năm Mậu Tuất
(năm 938) do Ngô Quyền lãnh đạo. Miền đất Hải Dương từng là đại bản doanh,
là cơ sở hậu cần quan trọng của Lê Hoàn trong cuộc kháng chiến chống Tống
lần thứ nhất (năm Tân Tỵ, 981). Thời Lý - Trần, Hải Dương là phên giậu, là
bức bình phong che chở cho kinh đô Thăng Long. Đặc biệt, trong thế kỷ XIII,
Hải Dương vừa là chiến tuyến, vừa là hậu phương của cuộc kháng chiến chống
Mông - Nguyên. Đầu thế kỷ XV, quốc gia Đại Việt chuyển sang một giai đoạn
bi hùng với cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhà Minh. Cùng với nhân
dân cả nước, người dân Hải Dương đã vùng lên tranh đấu với hàng loạt cuộc
khởi nghĩa nổ ra trên địa bàn Xứ Đông. Những địa danh, danh nhân tiêu biểu
còn lưu lại trên đất Hải Dương ngày nay là minh chứng sống động về những
cống hiến xuất sắc của người dân Hải Dương trong sự nghiệp bảo vệ đất nước,
bảo vệ giang sơn.
Duy trì và tiếp nối dòng chảy văn hóa từ giai đoạn trước, trong thời kỳ
phong kiến độc lập, tự chủ, bên cạnh các sinh hoạt tín ngưỡng đậm đà bản
sắc quê hương, sự phát triển của Nho, Phật, Đạo đã làm phong phú thêm đời
sống văn hóa của cộng đồng cư dân địa phương. Nhiều ngôi chùa được xây
dựng từ thời Lý - Trần và tiếp tục được trùng tu, tôn tạo mở rộng ở các triều
đại sau đã khẳng định đời sống tư tưởng (đặc biệt là tư tưởng Phật giáo) của
người Hải Dương rất phong phú, xứng đáng được coi là trung tâm của văn hóa
Phật giáo Xứ Đông. Thiền phái Trúc Lâm ra đời từ thời Trần với người sáng
lập là Phật hoàng Trần Nhân Tông đã chọn non thiêng Yên Tử (Đông Triều,
14

Lời giới thiệu

Quảng Ninh) làm chốn Tổ. Sự tồn tại bền vững của hệ thống chùa chiền trên
đất Hải Dương cho thấy rõ nét, đầy đủ tính hướng thiện, hướng đến chân,
thiện, mỹ của người dân Xứ Đông trong trường kỳ lịch sử. Hệ tư tưởng Nho
giáo ưu trội từ thế kỷ XV (từ thời Lê sơ) đã tạo điều kiện cho hàng loạt cơ sở
tôn giáo thờ Khổng Tử ra đời ở các địa phương Hải Dương, đó là hệ thống văn
miếu, văn chỉ, văn từ. Cùng với hệ thống này, giáo dục Nho học ở các làng xã
cũng được thổi vào một luồng gió mới. Từ triều Lý, trải qua các triều đại
Trần - Hồ đến Lê sơ và về sau, giáo dục Nho học ở Hải Dương đặc biệt phát
triển và đã tạo nên một đội ngũ quan lại Nho học rất đông đảo, bổ sung cho
bộ máy quan lại ở trung ương và địa phương. Những gương mặt danh nho
tiêu biểu đã trở thành trụ cột, lương đống của triều đình qua các thời đại.
Họ không chỉ là những chính trị gia xuất sắc, những sứ thần lỗi lạc, nhà giáo
dục đạo cao đức trọng mà còn là những tác gia lớn, là tinh hoa văn hóa dân tộc.
Lịch sử tỉnh Hải Dương, tập III (từ năm 1883 đến năm 1945) do
GS.TS. Nguyễn Văn Khánh và GS.TS. Phạm Hồng Tung đồng chủ biên, với
sự tham gia của các nhà khoa học thuộc Viện Việt Nam học và Khoa học
phát triển, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia
Hà Nội); Viện Lịch sử Đảng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh); Viện
Sử học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) và các nhà nghiên cứu của
tỉnh Hải Dương.
Dấu mốc khởi đầu của lịch sử cận đại Hải Dương gắn với sự kiện thực dân
Pháp nổ súng tấn công và chiếm thành Hải Dương vào giữa tháng 8/1883.
Cũng từ đây, thực dân Pháp bắt đầu quá trình thiết lập bộ máy thống trị
ở Hải Dương cũng như toàn xứ Bắc Kỳ. Cùng với nhân dân cả nước, nhân dân
Hải Dương bắt đầu cuộc hành trình đầy gian khổ, nhưng cũng hết sức vẻ vang hành trình đấu tranh tự giải phóng mình khỏi ách áp bức dân tộc và áp
bức xã hội. Từ đầu thập niên 70 thế kỷ XIX, thực dân Pháp đã đưa quân ra
xâm lược các tỉnh Bắc Kỳ. Hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi
(tháng 7/1885), phong trào vũ trang kháng Pháp lại bùng nổ mạnh mẽ trên
khắp cả nước. Dưới sự lãnh đạo của các vị thủ lĩnh như Nguyễn Thiện Thuật
và Nguyễn Đức Tiết (Đốc Tít), nhân dân Hải Dương kiên cường đứng lên
chống giặc, nhưng cuối cùng vẫn bị thất bại.
Hải Dương thời cận đại đã diễn ra những biến đổi căn bản trên tất cả các
lĩnh vực, từ sự thay đổi về chính trị, hành chính, địa giới đến những chuyển
15

LỊCH SỬ

TỈNH HẢI DƯƠNG Tập II (Từ năm 905 đến năm 1883)

biến về kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, y tế, nghệ thuật, tín ngưỡng, tôn
giáo... Đó là những chuyển biến từ hình thức bên ngoài đến cấu trúc bên
trong, đặt trong mối liên hệ đa chiều với những chuyển biến chung của lịch sử
dân tộc. Nhìn toàn cảnh, Hải Dương thời kỳ này vẫn là một tỉnh nông nghiệp nông thôn - nông dân điển hình của châu thổ Bắc Kỳ. Các cơ sở công nghiệp
trong tỉnh đều tương đối nhỏ bé, chủ yếu là công nghiệp chế biến với quy mô
nhỏ và trình độ kỹ nghệ khá lạc hậu. Khu vực thành thị cũng khá nhỏ hẹp cả
về quy mô và mức độ ảnh hưởng. Các khu vực nông thôn cơ bản vẫn là nông
thôn - làng xã đậm tính truyền thống. Chính quyền thuộc địa nhiều lần tìm
cách can thiệp sâu vào các vùng nông thôn ở Hải Dương thông qua cải lương
hương chính và một số chính sách khác nhưng không làm đổi thay được bao
nhiêu. Ở vùng nông thôn, sau các lũy tre và cổng làng, thế lực cường hào và
các hủ tục vẫn ngự trị và thao túng các làng xã, thống trị dân nghèo. Dưới tác
động của nhiều yếu tố chính trị, kinh tế... dưới thời Pháp thuộc, số lượng người
dân Hải Dương ly hương khá đông đảo, bao gồm cả di cư dài hạn và di cư mùa
vụ. Hàng vạn nông dân làng xã đã tìm đến các hầm mỏ, nhà máy ở vùng Đông
Bắc, thậm chí đến cả các đồn điền xa xôi ở Nam Kỳ, Campuchia hoặc Tân Thế
giới, để tìm kiếm không chỉ miếng cơm manh áo mà cả cơ hội đổi đời.
Không cam chịu cuộc đời nô lệ, nhân dân Hải Dương liên tục đứng lên
chống lại ách đô hộ của thực dân Pháp, giải phóng quê hương, giành lại độc
lập dân tộc. Các cuộc đấu tranh này hết sức phong phú về nội dung, về định
hướng chính trị và đa dạng về quy mô và hình thức tổ chức, đồng thời chúng
không bao giờ tách biệt, mà trái lại, luôn ở trong mối quan hệ khăng khít,
gắn bó với cuộc đấu tranh giải phóng con người, giải phóng giai cấp và giải
phóng xã hội. Trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc từ đầu thế
kỷ XX đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhiều người con ưu tú của
Hải Dương đã có những đóng góp nổi bật vào các cuộc vận động yêu nước,
tiến bộ và cách mạng, như phong trào Đông du, phong trào Đông Kinh nghĩa
thục, phong trào Duy Tân, đến các phong trào cải cách xã hội, phong trào nữ
quyền, cách mạng văn chương, truyền bá chữ Quốc ngữ..., hay trực tiếp tham
gia khởi nghĩa vũ trang của Việt Nam Quốc dân Đảng và dấn thân vào con
đường hoạt động cách mạng theo khuynh hướng cách mạng vô sản, tiêu biểu
là Nguyễn Lương Bằng, Lê Thanh Nghị, Nguyễn Hới, Nguyễn Phương Thảo
(Nguyễn Bình)...
16

Chương I: HẢI DƯƠNG thời họ Lời
Khúc,
giớiNgô...
thiệu

Tháng 8/1945, theo lời kêu gọi của lãnh tụ Hồ Chí Minh, nhân dân
Hải Dương đã nhất tề nổi dậy “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”1. Cuộc khởi
nghĩa giành chính quyền ở thành phố Hải Dương và phần lớn các huyện trong
tỉnh đều đã diễn ra nhanh gọn, ít đổ máu. Với thắng lợi to lớn của Tổng khởi
nghĩa giành chính quyền trên phạm vi toàn quốc, ngày 02/9/1945, tại Hà Nội,
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt quốc dân đồng bào trịnh trọng đọc Tuyên
ngôn độc lập và công bố với thế giới rằng: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự
do và độc lập, và sự thực đã thành một nước tự do và độc lập. Toàn thể dân
Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mệnh và của cải để
giữ vững quyền tự do và độc lập ấy”2. Đây cũng là dấu mốc kết thúc thời kỳ
cận đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam cũng như lịch sử tất cả các địa phương
trên cả nước, trong đó có tỉnh Hải Dương.
Lịch sử tỉnh Hải Dương, tập IV (từ năm 1945 đến năm 2015) do
PGS.TS. Nguyễn Văn Nhật chủ biên, với sự tham gia biên soạn của các nhà
nghiên cứu thuộc Viện Sử học, Học viện Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm Khoa
học xã hội Việt Nam) và các nhà nghiên cứu của tỉnh Hải Dương. Tập IV được
mở đầu bằng sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập tại Quảng
trường Ba Đình (Hà Nội) ngày 02/9/1945, tuyên bố về sự ra đời của nước
Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và tạm dừng ở năm 2015.
Nội dung tập IV đã dựng lại một cách khách quan, toàn diện và có hệ
thống quá trình lịch sử 70 năm của Hải Dương (1945 - 2015), qua hai cuộc
kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, chiến tranh bảo vệ Tổ quốc và
quá trình thực hiện đường lối đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay.
Với thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, ngày 02/9/1945, nước Việt Nam
Dân chủ Cộng hòa được thành lập, mở ra kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập,
tự do cho đất nước và nhân dân Việt Nam. Trong những năm đầu mới được
thành lập, nhà nước non trẻ đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”, cùng
lúc phải đối phó với ba thứ giặc: “giặc đói”, “giặc dốt” và giặc ngoại xâm, nhân
dân Hải Dương cùng nhân dân cả nước đã vượt qua mọi khó khăn, thử thách,
đấu tranh chống các thế lực phản động, bảo vệ chính quyền cách mạng, thực
hiện thành công cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t.3, tr.596.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.3.

17

LỊCH SỬ

TỈNH HẢI DƯƠNG Tập II (Từ năm 905 đến năm 1883)

các cấp, thành lập đảng bộ và chính quyền địa phương, tích cực tham gia sản
xuất, ổn định đời sống nhân dân.
Ngày 19/12/1946, cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng
nổ. Cùng với nhân dân cả nước, nhân dân Hải Dương đã anh dũng đứng lên
dựng làng chiến đấu, đẩy mạnh sản xuất, đảm bảo đời sống nhân dân. Trên
lĩnh vực quân sự, quân và dân Hải Dương tích cực xây dựng căn cứ kháng
chiến, khu du kích vững chắc, xây dựng tiềm lực về mọi mặt, vừa chiến đấu,
vừa xây dựng lực lượng kháng chiến lâu dài. Chiến thắng của quân và dân
Hải Dương trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp có ý nghĩa quan
trọng đối với cả nước, góp phần vào các chiến thắng Đường 5, Chiến dịch
Hoàng Hoa Thám, Chiến dịch Quang Trung, Chiến dịch Điện Biên Phủ... giải
phóng miền Bắc vào năm 1954.
Sau khi hòa bình lập lại, là địa phương chịu nhiều thiệt hại bởi chiến
tranh, đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn, song quán triệt sâu sắc yêu
cầu, nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước đặt ra, nhân dân Hải Dương đã thực
hiện thắng lợi nhiệm vụ khôi phục, cải tạo và phát triển kinh tế, văn hóa,
xã hội (1954 - 1960), cùng với nhân dân miền Bắc thực hiện kế hoạch nhà
nước 5 năm lần thứ nhất (1961 - 1965). Từ năm 1965, đế quốc Mỹ tiến hành
chiến tranh phá hoại miền Bắc. Trong 10 năm xây dựng quê hương trong điều
kiện đất nước vừa có hòa bình, vừa có chiến tranh (1965 - 1975), nhân dân
Hải Dương đã vượt qua khó khăn, thử thách, lao động sáng tạo, hoàn thành
các chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội; đảm bảo đời sống của nhân dân; đảm
bảo giao thông vận tải, góp phần đánh thắng hai cuộc chiến tranh phá hoại
của đế quốc Mỹ; chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền Nam, hoàn
thành sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, thống nhất đất nước.
Sau năm 1975, cách mạng Việt Nam chuyển sang thời kỳ mới. Nhân dân
Hải Dương vượt qua khó khăn, thử thách trong những năm đầu đất nước
thống nhất, vừa tham gia các cuộc đấu tranh bảo vệ biên giới Tây Nam và biên
giới phía Bắc của Tổ quốc, vừa lao động, sản xuất phục hồi kinh tế - xã hội sau
chiến tranh. Từ năm 1986, khi cả nước thực hiện sự nghiệp đổi mới do Đảng
khởi xướng và lãnh đạo, Hải Dương đã đẩy mạnh phát triển kinh tế ...