https://thuviensach.vn

a

https://thuviensach.vn

Mục lục
1. Dạy con trẻ cách tư duy
2. Phần một
3. Phần hai - Thợ mộc và nhà tư duy
4. Phần ba - Khái quát và chi tiết
5. Phần bốn - Cấu trúc và tình huống
6. Phần năm - Bài tập với tờ báo

https://thuviensach.vn

Dạy con trẻ cách tư duy
T
iến sĩ Edward de Bono là người sáng tạo ra khái niệm tư duy đa
chiều (lateral thinking). Ông là tác giả nổi tiếng thế giới, triết gia,
chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực tư duy sáng tạo và trực tiếp
giảng dạy về tư duy như một kỹ năng. Qua nhiều thập kỷ kể từ khi
tác giả đưa ra khái niệm tư duy đa chiều, đến nay khái niệm này đã
được công nhận và sử dụng thường xuyên trong các bài giảng vật
lý, chương trình ti vi hay các khóa học kích thích trí não. Cống hiến
quan trọng của ông chính là kiến thức về não bộ hoạt động như một
hệ thống tự tổ chức. Công trình này đã được nghiên cứu qua nhiều
thế hệ, tại nhiều quốc gia trên các châu lục, qua các hệ thống đáng
tin cậy và có tầm ảnh hưởng cả trong cuộc họp cấp cao của các tập
đoàn kinh tế hàng đầu như Apple và British Airways lẫn trên các lớp
học vùng nông thôn ở châu Phi.
Tiến sĩ de Bono là tác giả của hơn 60 cuốn sách đã được xuất bản
ra 40 ngôn ngữ, và các phương pháp của ông đang được nhiều
người sử dụng để giảng dạy ở nhiều nơi trên toàn thế giới. Ông đã
chủ trì một hội nghị đặc biệt của những người đoạt giải Nobel, và
hiện đang là giáo sư thỉnh giảng của nhiều trường đại học hàng đầu
trên thế giới như Oxford, London, Cambridge, Harvard. Ông từng
được vinh danh là một trong 250 người cống hiến nhiều nhất cho
nhân loại.
Các tác phẩm kinh điển của Tiến sĩ de Bono bao gồm Six Thinking
Hats (Sáu chiếc mũ tư duy), Lateral Thinking (Tư duy đa chiều), I
am Right, You are Wrong (Tôi đúng, bạn sai), How to be more
interesting (tạm dịch: Làm thế nào để trở nên thú vị hơn), Teach
Yourself to think (tạm dịch: Học cách tư duy), Teach your child how
to think (Dạy con trẻ cách tư duy) và Simplicity (tạm dịch: Sự đơn
giản).

https://thuviensach.vn

Phần một
M
ột trong những tham vọng của tôi khi viết cuốn sách này là sẽ giúp
cho nhiều bạn trẻ ngày càng tự tin rằng: “Tôi biết tư duy.”
Thậm chí sẽ tuyệt vời hơn nữa nếu họ khẳng định thêm: “Tôi có tư
duy và tôi thích tư duy.”
Cuốn sách này cũng mang lại cơ hội phát triển tư duy như vậy cho
các bậc cha mẹ và người lớn nói chung.
Tư duy không hề khó và cũng không hề nhàm chán. Bạn không cần
phải là một thiên tài mới có thể trở thành người giỏi tư duy.
Tương lai phát triển thịnh vượng của thế giới sẽ rất cần những con
người có tư duy tốt. Mặc dù nhu cầu của cuộc sống hằng ngày đã
luôn đòi hỏi chúng ta phải có tư duy tốt, nhưng chúng ta thậm chí
còn phải tư duy tốt hơn nữa khi các nhu cầu và cơ hội ngày càng
trở nên phức tạp trong tương lai.
Chính vì vậy, tư duy tốt là yếu tố sống còn để tồn tại, để thành công
và là yếu tố cạnh tranh trong công việc cũng như trong cuộc sống
hằng ngày.
— Edward de Bono
Cuốn sách này sẽ không dành cho bạn nếu…
1. Bạn tin rằng chỉ cần thông minh là đủ. Nếu bạn vẫn cứ cho rằng,
một người thông minh sẽ có tư duy tốt và người kém thông minh thì
tư duy kém hơn, cuốn sách này không dành cho bạn.
Từ kinh nghiệm đúc kết được, tôi thấy không phải ai thông minh
cũng có tư duy tốt. Rất nhiều người cực kỳ thông minh lại bị rơi

https://thuviensach.vn

đúng vào “bẫy thông minh” và biến mình thành người tư duy kém.
Thông minh là khả năng, trong khi tư duy chính là kỹ năng để sử
dụng khả năng đó. Tôi sẽ đề cập cụ thể hơn về vấn đề này ở phần
sau.
2. Bạn cho rằng kỹ năng tư duy đã được dạy ở trường. Nếu bạn cho
rằng trường học mới thật sự là nơi có trách nhiệm dạy kỹ năng tư
duy và họ đã thực hiện tốt trách nhiệm này thì cuốn sách này cũng
không phải dành cho bạn.
Phần lớn các trường học hiện nay đều không dạy kỹ năng tư duy
cho học sinh. Một vài trường đưa kỹ năng này vào giảng dạy nhưng
cũng chỉ giới hạn trong kỹ năng phân loại thông tin và phân tích. Mãi
cho đến gần đây, phong trào dạy tư duy trong trường học mới dấy
lên. Một số trường đã đưa môn “kỹ năng tư duy phê phán” vào
giảng dạy. Đây là việc rất nên làm, nhưng nếu chỉ dạy lối tư duy phê
phán thôi thì chưa đủ, mà thậm chí còn cực kỳ tai hại nếu chỉ dạy
mỗi môn này (tôi sẽ nói rõ hơn ở phần sau).
Tôi đã thiết kế một chương trình tên là Tư duy CoRT, hiện đang
được hàng triệu sinh viên ở nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng.
Tuy nhiên, chương trình này hiện vẫn chưa được đưa vào chương
trình học ở trường phổ thông.
3. Bạn cho rằng tư duy không thể có được thông qua việc giảng dạy
trực tiếp. Nếu bạn tin là các kỹ năng tư duy chỉ có thể được phát
triển qua quá trình suy nghĩ về những vấn đề cụ thể hoặc nhờ áp
dụng tư duy trong cuộc sống hằng ngày thì cuốn sách này không
phù hợp với bạn.
Thực ra thì khá nhiều người, ngay cả những người trong ngành giáo
dục đều cho rằng không thể trực tiếp dạy kỹ năng tư duy. Tuy nhiên,
quan điểm này đang dần thay đổi vì thực tế và các nghiên cứu bắt
đầu chỉ ra rằng có thể làm được việc đó.
Chúng ta thường dành nhiều thời gian tư duy vào những thứ không
giúp nâng cao kỹ năng tư duy. Như trường hợp một nhà báo thường

https://thuviensach.vn

đánh máy mổ cò hai ngón thì đến khi 60 tuổi sẽ vẫn giữ thói quen
như vậy. Đó không phải do anh ta không luyện đánh máy, mà dù có
luyện thì anh ta cũng sẽ chỉ luyện đánh bằng hai ngón và chỉ thành
thạo đánh máy mổ cò mà thôi. Nếu anh ta học một khóa đánh máy
ngắn hạn ngay từ đầu, nó sẽ giúp anh ta có kỹ năng đánh máy
chuẩn và thành thạo mãi mãi. Kỹ năng tư duy cũng vậy. Chỉ thực
hành thôi là không đủ.
Lời mở đầu
Tại sao chúng ta cần thay đổi suy nghĩ về cách tư duy?
THÔNG TIN VÀ TƯ DUY
Thông tin có vai trò rất quan trọng, việc truyền đạt hay kiểm chứng
tính xác thực của thông tin rất dễ dàng. Vì vậy, không có gì đáng
ngạc nhiên khi phần lớn mọi người đều coi việc truyền đạt thông tin
chính là giảng dạy.
Tuy nhiên, tư duy không thay thế được cho thông tin, còn có thông
tin rồi thì có thể không cần tới tư duy.
Phần lớn các khái niệm trong thần học đều phác họa hình ảnh Chúa
trời là đấng tối cao với tri thức thông tuệ. Khi có kiến thức toàn diện
và hoàn hảo thì người đó cũng không cần phải tư duy nữa.
Trong một vài lĩnh vực, chúng ta có thể có được đầy đủ thông tin và
các lĩnh vực này trở nên quen thuộc đến mức không cần phải tư
duy về chúng nữa. Trong tương lai, những vấn đề quen thuộc như
vậy sẽ được giao cho máy tính xử lý.
Trừ phi có đủ thông tin, nếu không thì chúng ta buộc phải vận dụng
đầu óc để khai thác những thông tin thu thập được một cách tối ưu
nhất. Khi máy tính và công nghệ thông tin giúp chúng ta tiếp cận
được ngày càng nhiều dữ liệu, chúng ta vẫn phải tư duy để không bị
choáng ngợp và nhấn chìm trong biển thông tin đó.

https://thuviensach.vn

Khi xem xét, đánh giá một sự việc sẽ xảy ra trong tương lai, chúng
ta cần phải tư duy vì hiện tại chúng ta không thể có đầy đủ thông tin
về tương lai.
Dù là sáng tạo, thiết kế, kinh doanh hay làm bất kỳ điều gì mới mẻ,
chúng ta đều cần tư duy.
Chúng ta cần tư duy để khai thác tốt hơn các thông tin thu được vì
đối thủ của chúng ta cũng có thể tiếp cận được nguồn thông tin này.
Vậy nên, chỉ tiếp nhận thông tin thôi là chưa đủ. Chúng ta cần tư
duy. Không may là khi thực hiện lại gặp phải khó khăn. Mọi thông tin
đều có giá trị. Mỗi thông tin đều mang giá trị riêng vì nó bổ sung kiến
thức cho chúng ta. Vậy làm thế nào để khuyến khích giảm thời gian
truyền thụ thông tin ở trường và dùng thời gian đó để giảng dạy các
kỹ năng tư duy cần thiết giúp khai thác tốt nhất các thông tin thu
được? Đây là điều rõ ràng phải cân nhắc lựa chọn.
TRÍ THÔNG MINH VÀ TƯ DUY
Niềm tin rằng thông minh đồng nghĩa với có tư duy đã dẫn tới hai hệ
lụy trong giáo dục:
1. Không cần thiết phải dạy tư duy cho học sinh giỏi vì bản thân các
em đã tư duy tốt.
2. Cũng không cần dạy tư duy cho học sinh không thông minh vì tư
duy của chúng không thể tốt lên được.
Mối quan hệ giữa trí thông minh và tư duy giống như mối quan hệ
giữa chiếc ô tô và người lái xe. Một chiếc siêu xe cũng có thể chạy
không tốt. Còn một chiếc xe kém hơn lại có thể chạy tốt. Động cơ
của chiếc ô tô chính là khả năng của chiếc xe, giống như trí thông
minh là khả năng của tư duy. Kỹ năng lái xe của người điều khiển
quyết định cách động cơ của chiếc xe được sử dụng. Kỹ năng của
người tư duy quyết định cách trí thông minh được vận dụng.

https://thuviensach.vn

Tôi thường định nghĩa tư duy là “kỹ năng định hướng trí thông minh
hoạt động dựa trên kinh nghiệm”.
Nhiều người thông minh thường chọn một quan điểm về một vấn đề
và sử dụng trí thông minh để bảo vệ cho quan điểm đó. Khi đã bảo
vệ tốt quan điểm của mình, họ sẽ thấy không cần tìm hiểu về vấn đề
đó nữa hoặc không lắng nghe các quan điểm khác. Đây là tư duy tồi
và là một phần của “cái bẫy thông minh”.

Trong hình trên, chúng ta có thể thấy hai cách tư duy. Một người đối
mặt với một tình huống và kết luận ngay lập tức. Còn người khác
cũng rơi vào tình huống đó thì lại tìm hiểu vấn đề trước rồi sau đó
mới kết luận. Người thông minh có thể “gặp” và “kết luận” rất tốt,
nhưng nếu thiếu “tìm hiểu” thì vẫn là tư duy tồi.
Những người có chỉ số thông minh cao thường rất giỏi trong việc
giải câu đố hoặc giải quyết vấn đề khi có toàn bộ dữ liệu. Tuy nhiên,
họ lại rất kém khi rơi vào tình huống phải tìm kiếm thông tin và đánh
giá giá trị của những thông tin thu được.
Và cuối cùng là vấn đề về cái tôi. Những người cực kỳ thông minh
cư xử như thể họ luôn đúng. Điều này đồng nghĩa với việc họ dành
thời giờ để công kích và chỉ trích quan điểm của người khác vì đây
là cách dễ dàng để chứng minh người ta sai. Điều đó cũng có nghĩa
là người thông minh không sẵn sàng tiếp nhận rủi ro từ việc suy
đoán vì sau đó họ không chắc mình có đúng hay không.
Không loại trừ trường hợp người thông minh cũng là người có tư
duy tuyệt vời. Nhưng đây không phải điều hiển nhiên. Người thông
minh cũng cần phát triển kỹ năng tư duy.
TRÍ THÔNG MINH VÀ SỰ HIỂU BIẾT
Trong trường học, khi giải các câu đố, làm bài trắc nghiệm, bài kiểm
tra và ngay cả trong hệ thống thước đo đánh giá, chúng ta thường
chú trọng đến trí thông minh hơn cả.

https://thuviensach.vn

Một chàng trai trẻ thông minh có thể kiếm được rất nhiều tiền từ
chứng khoán nhưng cuộc sống cá nhân của anh ta lại như một mớ
hỗn độn.
Sự thông minh là ống kính máy ảnh góc hẹp trong khi sự hiểu biết là
ống kính góc rộng.
Chúng ta thường quan tâm tới trí thông minh hơn là sự hiểu biết. Đó
là do chúng ta thường cho rằng sự hiểu biết sẽ tự tới theo thời gian
và kinh nghiệm, chúng ta cũng không thể dạy ai đó trở nên khôn
ngoan. Quan điểm này là hoàn toàn sai lầm. Ai cũng có thể học để
trở nên hiểu biết. Đó là một trong những nội dung chính của cuốn
sách này. Sự hiểu biết chủ yếu phụ thuộc vào sự nhận thức. Vậy
nên đây là vấn đề của việc dạy nhận thức chứ không chỉ riêng lý
luận.
CỨ TƯ DUY LÀ PHẢI TƯ DUY VỀ NHỮNG VẤN ĐỀ KHÓ?
Tại sao chúng ta luôn cố gắng phát triển tư duy của mọi người bằng
cách giao cho họ những nhiệm vụ vượt quá khả năng?
Rõ ràng là nếu bài tập tư duy quá dễ sẽ chẳng cần đến nỗ lực, họ
không cảm thấy đạt được thành tựu khi hoàn thành và cũng không
học được thêm gì cả.
Trong hầu hết các bộ môn cần học kỹ năng (như chơi tennis, trượt
tuyết, âm nhạc, nấu ăn...), chúng ta thường tiến hành các bài tập
tương đối khó khăn. Nói cách khác, các bài tập có thể được hoàn
thành, nhưng để làm được điều đó, chúng ta phải luyện tập các kỹ
năng mà mình có. Việc này nhằm xây dựng sự tự tin và sự thuần
thục các kỹ năng. Và các nhiệm vụ gần như bất khả thi đó lại triệt
tiêu sự tự tin của họ. Đó cũng chính là lý do tại sao nhiều người
ngừng tư duy. Họ thấy chán nản vì quá khó. Họ không có niềm vui
để hoàn thành vì những bài tập này không thể thực hiện được.
Tôi không tin các câu hỏi trắc nghiệm trí thông minh, các câu đố,
các trò chơi toán học là cách dạy tư duy tốt. Do đó, các nhiệm vụ tư
duy và các bài tập trong cuốn sách này đều không hề khó.

https://thuviensach.vn

Hơn thế nữa, thực tế chỉ ra rằng không phải bạn cứ làm được
những việc cực khó thì sau đó bạn sẽ dễ dàng làm những việc đơn
giản hơn. Nhiều người có khả năng giải quyết những vấn đề nan
giải nhưng đôi khi lại không thể xử lý được những việc vô cùng đơn
giản.
LÀM SAO ĐỂ TRỞ THÀNH NGƯỜI HAY CHỮ?
Nguyên tắc đầu tiên là: “Nếu không có nhiều thứ để nói, hãy khiến
nó trở nên phức tạp nhất có thể”. Người hay chữ cực kỳ sợ sự đơn
giản giống như việc người nông dân sợ hạn hán. Nếu không có gì
phức tạp, họ biết phải làm gì, viết gì?
Tôi đã có dịp trò chuyện với những người từng là khán giả của các
nhà diễn thuyết nổi tiếng. Họ đã từng ít nhiều khẳng định rằng: “Hãy
khiến cho bài phát biểu của anh đủ phức tạp để gây ấn tượng và
sau đó phải đủ khó để có thể thực hành.”
Nếu muốn, ngay cả các khái niệm cũng có thể trở nên phức tạp.
Bạn có thể bẻ một cây bút chì thành mười đoạn và sau đó miêu tả
cây bút chì qua từng đoạn và mối liên hệ giữa chúng. Dù bạn chỉ
biết chút ít về múa, bạn vẫn có thể biên đạo những điệu múa phức
tạp nhất. Hay như trò chơi ô chữ, bạn không bị giới hạn về từ ngữ,
bạn có thể thỏa sức chơi với các chữ cái.
Bạn bình luận về sự phức tạp của người khác và nhận xét về quan
điểm của họ. Và rồi, quá trình này tự lặp lại. Rất nhiều bình luận
nhanh chóng trở nên quan trọng hơn hẳn sự việc ban đầu và chúng
ta lại được đánh giá là “uyên bác”.
Một vài người thấy những việc ấy không hay ho gì và cũng không
cần thiết. Điều này khá đúng với những người chú trọng đến kết quả
thực tế. Họ đánh đồng “sự phức tạp” với “sự tư duy” và kết quả là
họ dần bỏ tư duy. Điều này quả thật rất đáng tiếc.
Bạn có thể biết tư duy mà không cần phải suy nghĩ phức tạp. Sự
thật là nhiều người suy nghĩ phức tạp lại không được coi là giỏi tư
duy.
Ả

À

Ủ
https://thuviensach.vn

TƯ DUY PHẢN HỒI VÀ TƯ DUY CHỦ ĐỘNG
Ở trường học, cách thực tế nhất là đưa ra đề bài, cung cấp giáo
trình, bài giảng cho sinh viên. Sau đó, yêu cầu các em “trả bài”. Vì lý
do dễ thực hành, nên phần lớn cách dạy tư duy ở trường là “phản
hồi”.
“Với sự việc này, em nghĩ gì về nó?”
Bạn không thể cứ đơn giản là yêu cầu các em sinh viên hãy ra
ngoài và điều hành một doanh nghiệp. Hay cũng không thể đề nghị
các em xử lý một vấn đề thực tế hay đảm nhận một dự án thực sự.
Chỉ đơn giản là vì những điều này không thể thực hành trong trường
học.
Cách tư duy phản hồi này cũng phù hợp với các học giả nghiên cứu
theo phương pháp truyền thống thiên về lý thuyết: chúng ta cần làm
thế nào để giải quyết sự việc này?
Tuy nhiên, những gì chúng ta được dạy chưa phải là lối tư duy thực
tế. Thực tế cuộc sống đòi hỏi bạn phải sử dụng lối tư duy “chủ
động” nhiều hơn. Điều này đồng nghĩa với việc bạn cần đứng lên và
hành động. Bạn không được cung cấp đủ thông tin mà phải tự tìm
kiếm. Không có cái gì được đặt sẵn trước mặt bạn. Nếu chỉ ngồi
không chờ đợi, sẽ chẳng có gì xảy ra hết. Nó cũng tương tự như
việc thật dễ dàng để bạn thưởng thức các món ăn ở nhà hàng khi
chúng được bày sẵn trước mặt. Nhưng tới khi phải đi mua đồ (hay
thậm chí là phải tự trồng lấy) để nấu nướng thì vấn đề lại hoàn toàn
khác.
Tuy nhiên, đây không phải là lỗi của trường học vì phương pháp tư
duy chủ động không dễ để đưa vào giảng dạy như cách tư duy
phản hồi. Nhưng đó là lỗi của hệ thống giáo dục khi khẳng định rằng
chỉ cần tư duy phản hồi là đủ.
TỪ MỚI “OPERACY – THỰC HIỆN”

https://thuviensach.vn

Mọi người đều hiểu rõ các khái niệm biết đọc, biết viết và các con
số. Vài năm trước, tôi đã phát minh ra từ “thực hiện”1 để nói về các
kỹ năng “hành động”.
Thật sai lầm khi trong giáo dục lại có quan điểm cho rằng “biết” là
đủ. Nếu bạn có đủ kiến thức, việc thực hiện là đơn giản và rất rõ
ràng. Cũng như việc khi có một tấm bản đồ chi tiết, bạn sẽ dễ dàng
đến đúng nơi mình muốn.
Nhưng mọi chuyện xảy ra trong cuộc sống thực lại không hề dễ
dàng như vậy. Với kinh nghiệm tích lũy sau nhiều năm làm việc với
các doanh nghiệp và cơ quan nhà nước, tôi thấy rằng “hành động”
không hề đơn giản. Để làm được, bạn phải suy nghĩ rất nhiều. “Cảm
thấy được” và “chờ thời cơ” không còn phù hợp nữa.
Thường thì một dự án liên quan đến rất nhiều người và rất nhiều
quyết định. Nhiều chiến lược được đưa ra và thực hiện. Tất nhiên
sẽ kéo theo nhiều tranh cãi, nhiều trở ngại, có cả thương lượng và
thỏa thuận. Nhiều giá trị được xem xét đánh giá và các thỏa hiệp
được đưa ra. Tất cả đều cần đến tư duy và đòi hỏi kỹ năng thực
hành ở cấp độ cao.
Trong một thế giới đầy cạnh tranh, quốc gia công nghiệp nào không
chú trọng đến hiệu năng sẽ bị tụt hậu. Cũng tương tự như vậy,
những bạn trẻ chưa có kỹ năng thực hiện thì nên lấy đó làm mục
tiêu khi học tập.
Việc thực hiện bao gồm nhiều mặt của tư duy như: quan điểm của
người khác, ưu thế, các mục tiêu, các lựa chọn, hậu quả, phán
đoán, quyết định, giải quyết xung đột, sáng tạo và nhiều khía cạnh
khác không thường thấy, được sử dụng để phân tích thông tin.
Những điều này là một phần của tư duy “chủ động”, không phải lối
tư duy “phản hồi” thông thường.
TƯ DUY PHÊ PHÁN
Các nước phương Tây rất coi trọng tư duy phê phán. Một phần là
bởi ảnh hưởng từ cách suy nghĩ của người Hy Lạp cổ từng được

https://thuviensach.vn

phát hiện lại vào thời kỳ Phục Hưng, và một phần do nhu cầu của
các nhà tư tưởng của Công giáo vào thời Trung Cổ luôn tìm cách để
tấn công dị giáo.
Lối tư duy phê phán chỉ phát huy giá trị cao trong hai hình thái xã
hội. Trường hợp thứ nhất là trong xã hội rất ổn định (như thời Hy
Lạp cổ đại và thời Trung Cổ), bất kỳ ý tưởng hay sự du nhập mới
nào có thể tạo ra sự thay đổi cần được đánh giá một cách khắt khe.
Trường hợp thứ hai là khi xã hội tràn ngập những tư tưởng kiến
thiết và xây dựng thì lúc đó tư duy phê phán cần thiết để lọc ra các
giá trị đúng đắn trong vô vàn ý tưởng không khả thi.
Tuy nhiên, hình thái xã hội hiện nay không nằm trong hai trường
hợp này. Nhu cầu thay đổi đang trở nên bức bách, sự thiếu hụt
đáng kể các ý tưởng và năng lượng sáng tạo mới cũng rất đáng
quan tâm.
Hãy tưởng tượng một đội ngũ làm dự án gồm sáu thành viên là
những nhà tư duy phê phán sắc bén tụ họp để bàn bạc và tìm giải
pháp cho vấn đề ô nhiễm ở địa phương. Họ không thể sử dụng khả
năng tư duy phê phán nếu không có ý tưởng nào được đưa ra. Vấn
đề là lối tư duy phê phán có tính chất “phản hồi”. Chỉ có thể “phê
phán” khi có gì đó. Nhưng thứ gì đó đến từ đâu? Các ý tưởng, đề
xuất phải đến từ tư duy xây dựng, sáng tạo và rộng mở.
Nếu chúng ta đào tạo một ai đó để giúp họ tránh mắc lỗi tư duy, vậy
người đó có được coi là người tư duy tốt? Hoàn toàn không. Nếu
chúng ta huấn luyện một lái xe tránh tất cả các lỗi trong khi điều
khiển, người đó có thể là một lái xe tuyệt vời không? Chắc chắn là
không, vì người đó chỉ có thể cất xe trong gara thì mới tránh được
mọi khả năng sai sót. Để tránh được sai sót, việc đầu tiên là phải lái
xe đi đâu đó. Tương tự, tư duy phê phán chỉ có giá trị nếu chúng ta
có tư duy xây dựng và sáng tạo. Chẳng cần đến dây cương nếu
bạn không có nổi một con ngựa.
Quan điểm này hết sức nghiêm túc, vì nhiều trường học cho rằng
việc dạy tư duy phê phán là đủ. Họ thực hiện điều đó vì nó phù hợp

https://thuviensach.vn

với sự chú trọng vào tư duy phản hồi và cũng là lối tư duy truyền
thống.
Tư duy phê phán quan trọng và có giá trị nhất định trong hệ thống
tư duy. Nhưng nó chỉ là một phần của quá trình tư duy. Cũng như
chiếc xe máy mà chỉ có một bánh xe thì không đủ để thấy giá trị của
chiếc bánh xe đó.
Sẽ vô cùng nguy hiểm nếu cứ tin rằng chỉ cần tư duy phê phán là
đủ. Dù là những người thông minh nhất cũng có thể rơi vào bẫy tư
duy, sẽ không phát triển được các kỹ năng tư duy xây dựng và sáng
tạo cần thiết. Không cần thời gian hay nỗ lực ở trường học để có
được các kỹ năng tư duy nữa vì trường học dường như đã dạy “tư
duy” rồi. Một mối nguy khác cũng có thể nảy sinh từ lối tư duy phê
phán khi người ta coi tư duy mà không tìm ra được lỗi là tư duy
hoàn toàn chính xác, dù cho có thể nó dựa trên các thông tin hoặc
nhận thức chưa chính xác (Tôi sẽ quay trở lại với luận điểm này ở
phần sau.) Nếu tư duy phê phán không đi cùng tư duy sáng tạo và
tư duy xây dựng thì sẽ gây khó khăn cho quá trình hình thành các ý
tưởng mới. Vì phê phán bao giờ cũng đơn giản hơn sáng tạo rất
nhiều.
HỆ THỐNG TRANH TỤNG
Ở Mỹ, cứ 350 công dân lại có 1 luật sư.
Ở Nhật, cứ 9.000 công dân mới có 1 luật sư.
Cơ sở trong lối tư duy truyền thống của người phương Tây là hệ
thống luật tranh tụng. Lối suy nghĩ này bắt nguồn từ thói quen tư
duy phê phán và tìm ra sự thật thông qua các cuộc đối thoại giữa
các bên.
Đưa ra ý kiến và tranh luận được coi là cách thức hiệu quả để tìm
hiểu một vấn đề nào đó vì cả hai bên sẽ đưa ra lý lẽ để bảo vệ quan
điểm của mình. Tuy nhiên, khi lập luận bảo vệ quan điểm của mình
thì rất khó để tìm hiểu chính xác sự việc. Vì liệu có bên nào sẵn
sàng đưa ra luận điểm có lợi cho bên kia?

https://thuviensach.vn

“Tôi đúng, bạn sai.”
Hệ thống tranh tụng là nền tảng của chính trị, luật pháp, khoa học
(và một vài ngành khác), kể cả trong cuộc sống hằng ngày. Tuy
nhiên, đó vẫn là một hệ thống còn nhiều hạn chế và thiếu sót. (Quan
điểm này đã được giải thích một cách đầy đủ trong cuốn sách Tôi
đúng, bạn sai – I am Right, You are Wrong của tôi.)
Chính thói quen đối kháng khiến các cuộc luận chiến và xung đột
ngày một tệ hơn. Các cuộc xung đột thường đòi hỏi một kết quả
được “thiết lập” hơn là phán xét sức mạnh của sự đối lập.
THÁCH THỨC VÀ PHẢN ĐỐI
“Sao hôm nào mình cũng phải dậy sớm vào buổi sáng?”
“Sao mình phải đeo cà vạt?”
“Sao mình phải tới trường?”
Với nhiều người, nghĩ đến “tư duy” là họ nghĩ đến thách thức, phản
bác và tranh luận. Đây chính là lý do tại sao nhiều quốc gia, nhiều tổ
chức giáo dục, và thậm chí các bậc phụ huynh cũng e ngại việc dạy
tư duy. Họ coi tư duy là nguyên nhân gây ra những chia rẽ, chống
đối và tranh luận không hồi kết. Thực chất thì khả năng trên chỉ xảy
ra khi lối tư duy phản bác theo quan điểm cũ chiếm ưu thế trong xã
hội.
Tuy nhiên, chương trình dạy tư duy CoRT hiện nay được nhiều nền
văn hóa và nhiều hệ tư tưởng áp dụng (từ những tín đồ Công giáo,
người theo đạo Tin Lành, người theo chủ nghĩa Mác, người Hồi
giáo, người Trung Hoa…). Bởi chương trình này dạy cách tư duy
xây dựng, khác với lối tư duy thách thức và phản bác. Trên thực tế,
nhiều quốc gia coi việc dạy tư duy xây dựng là cách tốt nhất để
tránh tình trạng tư duy phản bác kém hữu ích đang được áp dụng
khiến lớp trẻ không được học phương pháp tư duy thiết thực.

https://thuviensach.vn

Lối tư duy thách thức liên hệ chặt chẽ với lối tư duy phê phán và lối
tư duy đối kháng. Lối suy nghĩ này xuất phát từ quan niệm cho rằng
thách thức và đòi hỏi là cần thiết để phía bên kia (hoặc các nhà cầm
quyền) sẽ tìm cách “làm mọi thứ trở nên đúng đắn”. Đây là lối suy
nghĩ của trẻ con khi đòi hỏi cha mẹ phải làm những gì chúng muốn.
Tuy vậy, lối tư duy phản bác này lại phù hợp và thu được nhiều kết
quả tốt trong một số lĩ